Chữ "muốn" trong tiếng Việt: nghĩa và cách dùng hằng ngày

Chữ "muốn" trong tiếng Việt là một động từ chỉ mong có, mong làm, mong xảy ra một điều gì đó — "muốn đi", "muốn cái áo này", "muốn con học giỏi". Ngoài nghĩa chính ấy, "muốn" còn có một nghĩa ít người để ý: sắp, có dấu hiệu sắp, như trong "trời muốn mưa". Các từ điển tiếng Việt phổ thông, như Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Viện Ngôn ngữ học), đều ghi nhận cả hai nghĩa này.

Nghĩa chính: mong có, mong làm

Đây là nghĩa ai cũng dùng hằng ngày. "Muốn" diễn tả mong mỏi của người nói hoặc của một người khác, hướng về một điều chưa có hoặc chưa xảy ra. Điều được muốn có thể là:

• Một hành động: "muốn ngủ", "muốn về quê", "muốn học tiếng Nhật".
• Một vật: "muốn một chiếc xe đạp", "muốn cái bánh kia". Trong khẩu ngữ, kiểu "muốn + danh từ" rất tự nhiên; trong văn viết trang trọng, người ta hay thêm động từ: "muốn có một chiếc xe đạp".
• Một trạng thái hay sự việc: "muốn được yên tĩnh", "muốn mọi chuyện ổn thoả".
• Điều mình mong người khác làm: "Mẹ muốn con về sớm", "Anh ấy muốn em đi cùng".

Chú ý cấu trúc cuối. Khi "muốn" đi với người khác làm chủ thể của hành động ("mẹ muốn con về sớm"), câu vừa nói lên mong muốn của người nói vừa ngầm đặt một kỳ vọng lên người kia. Đó là lý do câu "Mẹ muốn con…" có sức nặng khác hẳn "Mẹ mong con…" hay "Con về sớm được không?" — điều sẽ bàn ở các bài sau.

Các khuôn câu hay gặp với chữ muốn

Khuôn "muốn… thì…" đáng chú ý vì nó biến chữ "muốn" thành điều kiện: không phải ai đang muốn, mà "nếu mục tiêu là X thì phải làm Y". Ca dao tục ngữ Việt dùng khuôn này rất nhiều — "Muốn ăn thì lăn vào bếp", "Muốn sang thì bắc cầu kiều" — một bài riêng trong danh mục sẽ bàn kỹ.

Nghĩa thứ hai: sắp, có dấu hiệu sắp

"Trời muốn mưa", "đèn muốn tắt", "cái ghế này muốn gãy rồi". Ở đây không ai mong gì cả; trời và ghế không có ý muốn. "Muốn" mang nghĩa sắp xảy ra, đang có dấu hiệu. Từ điển ghi nhận nghĩa này như một nghĩa riêng của từ. Nghĩa này thường đi với hiện tượng tự nhiên hoặc đồ vật, ít khi đi với người — vì với người, câu dễ bị hiểu sang nghĩa mong muốn ("nó muốn khóc" có thể là nó sắp khóc, cũng có thể là nó có ý muốn khóc).

Hiện tượng một từ chỉ mong muốn chuyển sang chỉ "sắp xảy ra" không riêng gì tiếng Việt. Trong tiếng Hán hiện đại, chữ 要 (yào) vừa nghĩa là muốn, vừa dùng để nói sự việc sắp xảy ra (要下雨了 — sắp mưa rồi). Bài "Trời muốn mưa" trong danh mục này đi sâu hơn.

"Muốn" đứng cạnh những từ gần nghĩa

Tiếng Việt có cả một họ từ quanh chữ muốn, mỗi từ một sắc thái:

• Mong: nhẹ hơn, có chút chờ đợi, thường hướng về điều mình không tự quyết được ("mong trời tạnh", "mong con khoẻ").
• Cần: nói về điều thiếu thì không ổn, không hẳn là thích ("cần ngủ", "cần tiền đóng học").
• Thèm: gắn với cảm giác cơ thể, nhất là ăn uống ("thèm bát phở"), hoặc nỗi khao khát rất mạnh ("thèm được về nhà").
• Ham: thích một việc đến mức say mê, có khi quá mức ("ham chơi", "ham đọc sách").
• Ước: mong một điều thường khó hoặc chưa thể ("ước gì được nghỉ một tuần").

Chọn từ nào sẽ thay đổi cách người nghe hiểu. "Em muốn anh về sớm" và "Em mong anh về sớm" cùng nội dung, nhưng câu thứ hai mềm hơn, ít mang tính yêu cầu hơn. Danh mục này có một bài riêng so sánh kỹ năm từ muốn – mong – cần – thèm – ham.

Chữ muốn trong lời nói hằng ngày: nhẹ hay nặng

Cùng chữ "muốn", sắc thái thay đổi theo người nói, người nghe và giọng điệu:

• Trẻ con nói "con muốn" rất thẳng, chưa rào đón. Đó là cách nói tự nhiên của tuổi nhỏ, không phải hỗn.
• Người lớn nói với người trên thường làm mềm bằng "con muốn xin…", "cháu muốn hỏi ý bác…", hoặc thay bằng "mong", "xin".
• Trong văn bản hành chính, "muốn" gần như không xuất hiện; người ta dùng "đề nghị", "kính mong", "có nguyện vọng".
• Trong khẩu ngữ giới trẻ, "muốn" còn được dùng để nói quá: "muốn xỉu", "muốn khóc luôn" — không phải mong muốn thật, mà là diễn tả cảm xúc mạnh.

Ngôn ngữ học gọi chung những lựa chọn này là cách điều chỉnh lời nói theo quan hệ và hoàn cảnh. Người Việt rất nhạy với chuyện đó: một câu "con muốn" thẳng thắn với bạn bè có thể nghe thiếu lễ khi nói với ông bà, dù nội dung không có gì sai.

Những cụm từ cố định có chữ muốn

Một số cụm đã thành nếp trong tiếng Việt:

• "Muốn gì được nấy": được chiều mọi mong muốn, thường mang ý chê nhẹ hoặc kể về một người được nuông chiều.
• "Muốn nói lại thôi": định nói mà không nói, rất hay gặp khi kể chuyện tình cảm, chuyện ngại ngùng.
• "Muốn ra sao thì ra": buông xuôi, mặc kệ kết quả.
• "Lực bất tòng tâm": không có chữ muốn nhưng nói đúng cảnh "muốn mà không làm được" (thành ngữ Hán Việt: sức không theo được lòng).

Áp dụng được ngay

• Tuần này, để ý một lần mình nói "muốn" với người trên và thử đổi sang "mong" hoặc "xin" xem người nghe phản ứng khác thế nào.
• Thử tách câu "anh muốn em…" thành hai vế: "anh mong…" (mong muốn của mình) và "em thấy được không?" (hỏi người kia).
• Khi con nhỏ nói "con muốn", đáp lại bằng một câu công nhận mong muốn trước ("À, con muốn cái này") rồi mới nói được hay không.
• Tra một cuốn từ điển tiếng Việt ở thư viện hoặc bản điện tử đáng tin để xem đủ các nghĩa của "muốn" và các ví dụ đi kèm.