Khi không thể chiều hết mọi người, nhóm có ba cách chính: tìm cách thứ ba đáp ứng được mong muốn bên dưới của cả hai bên, thoả hiệp mỗi bên lùi một chút, hoặc nhường lượt — lần này theo ý người này, lần sau theo ý người kia, và nói rõ điều đó ra. Thoả hiệp nửa nọ nửa kia đôi khi khiến không ai vui; nhường lượt có ghi nhớ thường công bằng hơn, miễn là lần sau thật sự đến.
Cách thứ ba: nhìn vào điều người ta thật sự muốn
Mary Parker Follett, một nhà tư tưởng về quản trị đầu thế kỷ 20, kể một chuyện nhỏ nổi tiếng. Trong phòng đọc của một thư viện, bà muốn đóng cửa sổ, một người khác muốn mở. Thay vì cãi nhau hay mở hé một nửa, họ hỏi nhau vì sao. Người kia muốn có không khí thoáng; bà thì không muốn gió lùa vào người. Giải pháp: mở cửa sổ ở phòng bên cạnh. Cả hai được điều mình thật sự muốn.
Follett gọi cách này là hợp nhất (integration), phân biệt với thoả hiệp (compromise) — khi mỗi bên phải mất một phần. Không phải lúc nào cũng tìm được cách thứ ba, nhưng đáng thử trước, vì nó thường có mà không ai nghĩ tới.
| Mong muốn bề mặt | Mong muốn bên dưới (hỏi "vì sao") | Cách thứ ba có thể |
|---|---|---|
| A muốn đi biển, B muốn lên núi | A muốn được bơi; B muốn chỗ mát, ít người | Một hồ hoặc suối trên vùng cao, hoặc bãi biển vắng mùa thấp điểm |
| Vợ muốn ăn ngoài, chồng muốn ăn nhà | Vợ muốn khỏi nấu nướng; chồng muốn tiết kiệm và ngồi thoải mái | Mua đồ ăn sẵn về nhà |
| Bạn A muốn về sớm, bạn B muốn ở lại khuya | A cần ngủ đủ; B muốn có thêm thời gian bên nhóm | Hẹn sớm hơn một tiếng, kết thúc giờ A cần về |
Câu hỏi then chốt là: "Bạn muốn điều đó vì sao? Điều gì ở đó quan trọng với bạn?" Hỏi với sự tò mò thật, không phải để bắt bẻ.
Khi thoả hiệp là hợp lý — và khi nó tệ hơn nhường lượt
Thoả hiệp hợp với những chuyện chia nhỏ được: nhiệt độ điều hoà, giờ về, mức chi tiêu. Mỗi bên lùi một chút, ai cũng chịu được.
Nhưng với những chuyện không chia nhỏ được, thoả hiệp có thể khiến cả hai đều thiệt. Chuyến đi ba ngày, một người muốn biển, một người muốn núi: đi biển một ngày rưỡi, núi một ngày rưỡi, mất cả ngày đi đường giữa hai nơi — không ai được trọn vẹn điều mình muốn. Một bộ phim không thể xem nửa phim hài nửa phim tâm lý. Những lúc đó, nhường lượt thường tốt hơn: lần này trọn vẹn theo ý một người, lần sau trọn vẹn theo ý người kia.
Nhường lượt: ba điều để nó công bằng thật
1. Nói ra rằng đây là một lượt
Nhường mà không nói, người được nhường có khi không biết mình được nhường, và lần sau lại muốn theo ý mình. Nói nhẹ nhàng: "Lần này mình theo ý bạn đi biển nhé, chuyến sau mình chọn chỗ." Câu này không phải để kể công; nó để cả hai cùng nhớ.
2. Lần sau phải thật sự đến
Nhà xã hội học Alvin Gouldner (1960) mô tả chuẩn mực có đi có lại (norm of reciprocity) như một quy tắc gần như phổ quát trong các xã hội: người nhận một điều tốt thì cảm thấy nên đáp lại. Nhường lượt dựa vào chuẩn mực này. Nếu lần sau không bao giờ đến, người hay nhường sẽ dần thấy bị lợi dụng, và một ngày sẽ thôi nhường — thường là bằng một cuộc cãi nhau.
3. Ghi lại nếu nhóm hay quên
Nhóm bạn đi chơi thường xuyên, gia đình hay về quê, có thể giữ một "sổ lượt" đơn giản: lần trước ai chọn chỗ, ai chọn phim, ai được ngồi ghế trên. Nghe hơi kỹ tính, nhưng nó giúp tránh những câu "lần nào cũng theo ý anh". Nhiều gia đình có con nhỏ đã làm vậy rất tự nhiên: "Hôm qua anh chọn truyện rồi, hôm nay tới lượt em."
Đổi chác theo mức quan trọng
Một cách khác: mỗi người nhường điều mình ít bận tâm, giữ điều mình quan tâm nhất. Ví dụ trong chuyến đi: A rất muốn chọn chỗ ở nhưng không bận tâm ăn gì; B không quan tâm chỗ ở nhưng rất muốn chọn chỗ ăn tối hôm cuối. Hai người đổi cho nhau, ai cũng được điều quan trọng nhất với mình.
Để làm được, mỗi người cần nói rõ điều gì quan trọng nhất với mình, và điều gì "sao cũng được". Câu hỏi đơn giản: "Trong mấy chuyện này, bạn để tâm nhất chuyện nào?"
Khi nào không nên nhường
Nhường là một lựa chọn tốt, nhưng không phải lúc nào cũng nên:
- Khi chuyện liên quan tới an toàn, sức khoẻ: không nhường để đi chỗ nguy hiểm, ăn món mình dị ứng, lái xe khi quá mệt.
- Khi lúc nào cũng là mình nhường: nếu nhìn lại thấy gần như mọi lần đều theo ý người khác, đó là lúc nên nói ra mong muốn của mình, kể cả khi chuyện lần này nhỏ.
- Khi nhường xong sẽ bực, tủi kéo dài: nhường mà ôm cục tức cả chuyến thì người kia cũng không vui hơn.
Nếu trong một mối quan hệ, mình luôn bị buộc phải nhường, bị đe doạ, bị kiểm soát tiền bạc hay việc đi lại khi không chiều theo, đó không còn là chuyện thoả hiệp trong nhóm. Kỹ năng nhường lượt không áp dụng khi mình không an toàn: nên tìm người thân tin cậy, nhà tâm lý hoặc chuyên gia hỗ trợ; nguy hiểm tức thời thì gọi 113.
Câu nói mẫu khi không thể chiều hết mọi người
| Tình huống | Câu nói |
|---|---|
| Thử tìm cách thứ ba | "Bạn muốn đi biển vì điều gì nhất? Mình thử tìm chỗ có cả hai thứ hai đứa muốn." |
| Đề nghị nhường lượt | "Lần này theo ý bạn, chuyến sau mình chọn nhé. Mình nhớ đấy." |
| Nhắc lượt của mình | "Chuyến trước mình theo nhóm đi biển rồi, lần này cho mình chọn chỗ nhé." |
| Đổi chác | "Chỗ ở bạn chọn, bữa tối cuối mình chọn, được không?" |
| Khi đã thoả hiệp mà vẫn không vui | "Lần này chia đôi hình như không ai vui lắm. Lần sau mình thử mỗi người một lượt trọn vẹn xem." |
Nhìn lại sau một thời gian
Mỗi vài tháng, nhóm hay đi chơi chung hoặc vợ chồng có thể nhìn lại: dạo này ai hay được theo ý, ai hay nhường? Không phải để tính sổ, mà để điều chỉnh. Người hay nhường có thể được ưu tiên lần tới; người hay được theo ý có thể chủ động hỏi: "Lần này bạn muốn gì?"
Áp dụng được ngay
- Lần tới hai người muốn khác nhau, hỏi nhau trước: "Bạn muốn điều đó vì sao?" và thử tìm một cách thứ ba.
- Phân biệt chuyện chia nhỏ được (thoả hiệp) và chuyện không chia được (nhường lượt).
- Khi nhường, nói ra rằng đây là một lượt: "Lần này theo ý bạn, lần sau mình chọn nhé."
- Với nhóm hay gặp, ghi một "sổ lượt" đơn giản cho những lựa chọn hay lặp lại.
- Nhìn lại vài tháng qua: mình hay nhường hay hay được theo ý? Điều chỉnh từ lần tới.
Câu hỏi thường gặp
Thoả hiệp và nhường lượt khác nhau thế nào?
Thoả hiệp là mỗi bên lùi một chút trong cùng một lần, hợp với chuyện chia nhỏ được như giờ giấc hay mức chi. Nhường lượt là lần này trọn vẹn theo ý một người, lần sau theo ý người kia, hợp với chuyện không chia nhỏ được như chọn nơi đi hay bộ phim.
Làm sao để nhường lượt mà không bị thiệt?
Nói rõ rằng đây là một lượt, để cả hai cùng nhớ, và bảo đảm lần sau thật sự đến. Nhóm hay quên có thể ghi lại ai đã chọn lần trước. Nếu lúc nào cũng là mình nhường, đó là lúc nên nói ra mong muốn của mình.
Cách thứ ba của Mary Parker Follett là gì?
Là tìm giải pháp đáp ứng mong muốn bên dưới của cả hai bên thay vì chia đôi. Ví dụ nổi tiếng của bà: hai người tranh cãi đóng hay mở cửa sổ phòng đọc, cuối cùng mở cửa sổ phòng bên cạnh để có không khí mà không bị gió lùa.
Khi nào không nên nhường?
Không nên nhường khi chuyện liên quan tới an toàn, sức khoẻ, khi lúc nào cũng là mình nhường, hoặc khi nhường xong sẽ bực tủi kéo dài. Nếu bị đe doạ hay kiểm soát khi không chiều theo, nên tìm người tin cậy hoặc chuyên gia hỗ trợ.
Chuẩn mực có đi có lại là gì?
Là quy tắc xã hội rằng người nhận một điều tốt thì cảm thấy nên đáp lại, được nhà xã hội học Alvin Gouldner mô tả năm 1960. Nhường lượt dựa trên chuẩn mực này; nếu không bao giờ được đáp lại, người hay nhường sẽ dần thấy bị lợi dụng.
