Trước khi phân công trong một chuyến đi hay buổi tiệc, cách chia việc ít va chạm nhất là liệt kê hết các việc ra, để mỗi người tự nhận việc mình thích trước, rồi mới chia những việc không ai muốn theo lượt hoặc theo cặp. Người được chọn việc thường làm vui hơn và ít bỏ dở hơn người bị giao. Và khi danh sách được viết ra cho ai cũng thấy, không ai phải âm thầm nghĩ mình làm nhiều nhất.
Vì sao giao việc theo thói quen dễ sinh bực
Thử hình dung (ví dụ giả định): một nhóm bạn tổ chức tiệc tất niên tại nhà Hà. Không ai phân công. Hà dọn nhà từ sáng, nấu ba món, rửa bát tới khuya. Hai bạn nam đến muộn, mang theo đồ uống, ngồi nói chuyện. Một bạn nữ muốn giúp nhưng không biết làm gì, đứng loay hoay trong bếp. Cuối buổi, Hà mệt, hơi tủi; còn những người khác ra về nghĩ buổi tiệc rất vui.
Không ai cố ý. Chỉ là không ai được hỏi, và không ai hỏi. Những người đến muộn không biết còn việc gì; người muốn giúp không biết giúp gì; người chủ nhà ngại nhờ.
Có một hiện tượng tâm lý khiến chuyện chia việc khó công bằng hơn ta nghĩ. Michael Ross và Fiore Sicoly (1979) hỏi các cặp vợ chồng mỗi người tự đánh giá phần đóng góp của mình trong nhiều việc chung. Cộng phần của hai người lại, tổng thường vượt quá 100%. Không ai nói dối: mỗi người nhớ rõ việc mình làm hơn việc người kia làm. Trong nhóm đông, hiệu ứng này càng rõ — ai cũng có thể thật lòng thấy mình làm nhiều nhất.
Bước 1: liệt kê hết các việc
Viết ra mọi việc cần làm, kể cả những việc nhỏ hay bị quên. Ví dụ cho một chuyến đi cắm trại cuối tuần hoặc một buổi tiệc:
| Trước | Trong lúc | Sau |
|---|---|---|
| Đặt chỗ, đặt xe | Nấu ăn, nướng đồ | Rửa bát, dọn bếp |
| Đi chợ, mua đồ | Bày bàn, dọn chỗ ngồi | Thu gom rác, phân loại |
| Chuẩn bị đồ dùng chung (bếp, lều, loa) | Trông trẻ nhỏ | Trả đồ mượn |
| Lên lịch, nhắc giờ | Chụp ảnh | Tính tiền, chia tiền |
| Thu tiền góp | Lái xe, chỉ đường | Gửi ảnh, nhắn cảm ơn |
Chỉ cần nhìn bảng, nhiều người đã thấy: việc "sau" thường bị quên nhất, và hay rơi vào đúng người chủ nhà hoặc người tổ chức.
Bước 2: mỗi người tự nhận việc mình thích
Gửi danh sách cho nhóm, nhờ mỗi người đánh dấu:
- Việc mình thích làm: có người mê nấu ăn, có người thích lái xe, có người thích chụp ảnh, có người lại thấy rửa bát là lúc thư giãn.
- Việc mình làm được nếu cần.
- Việc mình không muốn hoặc không làm được: không biết lái xe đường dài, dị ứng một món, không biết nấu.
Thường sẽ bất ngờ vì nhiều việc tưởng là "khổ" lại có người thích. Người thích sắp xếp sẽ nhận phần lên lịch; người thích đi chợ nhận phần mua đồ. Khi việc được chọn chứ không bị giao, người ta làm vui hơn — điều này khớp với ý chính của thuyết tự quyết (self-determination theory) của Edward Deci và Richard Ryan: cảm giác tự chủ là một trong những nguồn động lực bền nhất.
Để người ít nói cũng chọn được, cho mọi người chọn cùng lúc (một bảng chung, ai cũng điền), không phải lần lượt theo người nói to trước.
Bước 3: chia những việc không ai muốn
Sau khi mọi người đã nhận việc thích, thường còn lại vài việc không ai chọn — rửa bát, đổ rác, dọn dẹp cuối buổi. Một số cách chia công bằng:
- Theo cặp: hai người cùng làm một việc khó chịu thì nhanh hơn và đỡ chán hơn. Rửa bát vừa làm vừa nói chuyện khác hẳn rửa một mình.
- Theo nguyên tắc "người nấu không rửa": ai đã làm phần trước thì miễn phần sau.
- Theo lượt: nhóm hay đi chơi thì ghi lại lần này ai làm việc khó, lần sau đổi.
- Chia nhỏ: dọn dẹp chia thành từng khu, mỗi người một khu mười phút, thay vì một người dọn cả nhà một tiếng.
Quan trọng là chủ nhà hoặc người tổ chức không mặc định nhận hết phần còn lại. Họ đã làm phần lớn nhất: lo chỗ, lo kế hoạch.
Bước 4: viết ra cho ai cũng thấy
Danh sách việc kèm tên người nhận nên được gửi vào nhóm hoặc dán ở chỗ ai cũng thấy (cửa tủ lạnh, bàn ăn). Lợi ích:
- Không ai quên việc mình nhận.
- Không ai phải đoán còn việc gì.
- Không ai âm thầm nghĩ mình làm nhiều nhất — vì ai cũng thấy phần của mọi người, đúng chỗ mà hiệu ứng Ross – Sicoly dễ gây hiểu lầm.
- Người đến muộn nhìn vào là biết còn việc gì để làm.
Có trẻ con, có ông bà
Chuyến đi, buổi tiệc gia đình thường có cả trẻ và người lớn tuổi. Hỏi ý họ cũng quan trọng:
- Trẻ: cho trẻ chọn một việc vừa sức — bày đũa, rửa rau, đưa đồ, phát nước, chụp ảnh. Trẻ được chọn thường làm hăng hơn được giao. Việc liên quan tới dao, bếp lửa, nước sôi thì người lớn làm hoặc làm cùng.
- Ông bà: hỏi ông bà muốn góp phần gì, không mặc định ông bà "ngồi chơi". Nhiều ông bà rất muốn được nấu món sở trường, được chỉ con cháu làm một món. Cũng không ép ông bà làm việc nặng.
Câu nói giúp chia việc nhẹ nhàng
| Tình huống | Câu nói |
|---|---|
| Mở đầu chia việc | "Mình gửi danh sách việc cho buổi tiệc nhé, mọi người nhận việc mình thích trước, còn lại mình chia sau." |
| Người đến muộn hỏi giúp gì | "Danh sách ở cửa tủ lạnh, còn phần dọn bàn chưa ai nhận, bạn nhận giúp nhé." |
| Một người làm quá nhiều | "Hà nấu cả buổi rồi, phần rửa bát để tụi mình lo." |
| Mình không muốn một việc | "Mình không quen lái đường dài, mình nhận phần đi chợ và nấu bữa tối nhé." |
| Việc không ai nhận | "Còn phần đổ rác, mình bốc thăm hay theo cặp?" |
Sau buổi: cảm ơn cụ thể
Một tin nhắn cảm ơn cụ thể sau chuyến đi — "cảm ơn Minh lái xe cả hai chiều, cảm ơn Lan đi chợ từ sáng sớm" — làm hai việc: người làm thấy được ghi nhận, và cả nhóm nhớ ai đã làm gì cho lần sau. Lời cảm ơn chung chung "cảm ơn mọi người" dễ bị quên ngay.
Áp dụng được ngay
- Với chuyến đi hoặc buổi tiệc sắp tới, viết danh sách việc chia ba cột: trước, trong lúc, sau.
- Gửi cho nhóm, nhờ mỗi người đánh dấu việc thích, việc làm được, việc không muốn.
- Chia việc không ai muốn theo cặp, theo lượt hoặc theo nguyên tắc "người nấu không rửa".
- Dán hoặc gửi danh sách có tên người nhận cho ai cũng thấy.
- Sau buổi, gửi một tin nhắn cảm ơn cụ thể từng người.
Câu hỏi thường gặp
Chia việc trong chuyến đi nhóm thế nào cho công bằng?
Liệt kê hết các việc trước, trong và sau chuyến đi, để mỗi người tự nhận việc mình thích, rồi chia những việc không ai muốn theo cặp hoặc theo lượt. Viết danh sách có tên người nhận cho ai cũng thấy. Người tổ chức không nên nhận hết phần còn lại.
Vì sao ai cũng nghĩ mình làm nhiều hơn người khác?
Vì mỗi người nhớ rõ việc mình làm hơn việc người khác làm. Ross và Sicoly năm 1979 cho thấy khi vợ chồng tự đánh giá phần đóng góp, tổng của hai người thường vượt quá 100%. Viết danh sách việc ra giúp giảm hiểu lầm này.
Có nên để mọi người tự chọn việc không?
Nên, với phần lớn các việc. Người được chọn việc thường làm vui hơn và ít bỏ dở hơn người bị giao. Những việc không ai chọn thì chia theo cặp, theo lượt hoặc bốc thăm.
Tổ chức tiệc tại nhà, chủ nhà có nên làm hết?
Không nên. Chủ nhà đã lo chỗ và kế hoạch, nên các việc như rửa bát, dọn dẹp cuối buổi nên để khách cùng chia. Một nguyên tắc dễ dùng là người nấu không phải rửa.
Cho trẻ con tham gia chia việc thế nào?
Cho trẻ chọn một việc vừa sức như bày đũa, rửa rau, phát nước, chụp ảnh. Việc liên quan tới dao, bếp lửa, nước sôi thì người lớn làm hoặc làm cùng trẻ.
