Muốn và cần khác nhau thế nào: phân biệt trong quan hệ và đời sống

Muốn là một cách cụ thể mình nghĩ ra để được thoả lòng; cần là điều nằm bên dưới mà thiếu nó thì mình bứt rứt, mệt, hoặc thấy không được coi trọng. "Muốn chồng về trước bảy giờ" là một cái muốn; "cần cảm thấy mình không phải lo một mình" là cái cần. Một cái cần có thể được đáp bằng nhiều cái muốn khác nhau, nên khi hai người vướng nhau ở cái muốn, lùi xuống cái cần thường mở ra lối đi.

Hai chữ hay bị dùng lẫn

Trong tiếng Việt hằng ngày, "muốn" và "cần" hay được nói thay nhau: "em cần anh gọi về", "em muốn anh gọi về" — nghe gần như một. Nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng chỉ hai tầng khác nhau của cùng một chuyện.

• Cái muốn thường có hình dạng rõ: một việc, một người, một giờ giấc, một món đồ. Nó trả lời câu "mình muốn điều gì xảy ra?".
• Cái cần thường trừu tượng hơn: được nghỉ, được tôn trọng, được an toàn, được gần gũi, được tự quyết, được hiểu. Nó trả lời câu "vì sao điều đó quan trọng với mình?".

Marshall Rosenberg, tác giả Nonviolent Communication (bản đầu 1999), gọi tầng dưới là nhu cầu (needs) và tầng trên là chiến lược (strategies) — cách cụ thể để đáp ứng nhu cầu. Không cần nhớ thuật ngữ. Chỉ cần nhớ: cái cần ít khi gây cãi nhau, cái muốn mới hay đụng nhau.

Đừng hiểu "cần" là vật chất, "muốn" là xa xỉ

Một cách giải thích rất phổ biến: cần là cơm ăn, áo mặc, chỗ ở; muốn là những thứ thêm vào cho sướng. Cách chia này hợp khi bàn chuyện tiền bạc, nhưng sai khi bàn chuyện người với người.

Được lắng nghe, được nghỉ ngơi, được có chút thời gian riêng, được người thân hỏi ý trước khi quyết chuyện lớn — đó đều là cái cần, không phải đòi hỏi xa xỉ. Người mẹ sau một ngày đi làm rồi lo cơm nước nói "em muốn được ngồi yên mười phút" không phải đang đòi điều thừa. Cái cần bên dưới là được nghỉ, và nó chính đáng như cơm ăn.

Ngược lại, một cái muốn có vẻ rất thiết thân lại có khi không phải cái cần duy nhất đáp được. "Muốn con gọi điện mỗi tối" có thể là cách duy nhất người mẹ già nghĩ ra để yên tâm con vẫn ổn. Nếu con gửi một tấm ảnh bữa cơm mỗi tối, cái cần yên tâm vẫn được đáp, có khi còn tốt hơn.

Bảng phân biệt muốn và cần trong đời sống

Cột cuối không phải để thay thế cái muốn ban đầu. Nhiều khi cái muốn ban đầu là cách tốt nhất, cứ thế mà nói. Cột cuối chỉ cho thấy: khi cái muốn bị từ chối, cái cần vẫn còn đường khác.

Vì sao lùi xuống cái cần giúp bớt cãi nhau

Thử hình dung (ví dụ giả định): Hoa muốn Tết này về quê ngoại, Minh muốn về quê nội. Ở tầng cái muốn, đây là chuyện một mất một còn: chỉ có một mùng Một. Nhưng khi hỏi nhau "vì sao", Hoa nói mẹ cô năm nay ở một mình lần đầu sau khi bố mất; Minh nói ông nội đã yếu, sợ không còn mấy cái Tết. Hai cái cần — để người già không cô đơn — hoàn toàn giống nhau. Từ đây, hai người có thể bàn: đón mẹ Hoa về quê nội cùng ăn Tết, hoặc chia mùng Một, mùng Hai, hoặc đi trước, đi sau.

John Gottman, người nghiên cứu các cặp vợ chồng nhiều thập kỷ, viết trong The Seven Principles for Making Marriage Work (1999) rằng nhiều mâu thuẫn kéo dài có một "giấc mơ ẩn" bên dưới (dreams within conflict) — một mong muốn sâu gắn với giá trị, ký ức của mỗi người. Cãi ở tầng trên thì dễ bế tắc; hiểu được tầng dưới thì chưa chắc hết bất đồng, nhưng hai người thôi coi nhau là đối thủ.

Những chỗ dễ nhầm

Biết cái cần không có nghĩa là bỏ cái muốn

Có người đọc tới đây rồi tự nhủ: "vậy mình chỉ cần được tôn trọng thôi, chuyện anh ấy rửa bát hay không đâu quan trọng". Không hẳn. Cái muốn cụ thể vẫn đáng được nói ra. Hiểu cái cần là để có thêm lựa chọn, không phải để tự gạt mong muốn của mình đi.

Cái cần của mỗi người không phải lúc nào cũng giống nhau

Ví dụ Tết ở trên may mắn có hai cái cần trùng nhau. Nhiều lần không như vậy: một người cần yên tĩnh, người kia cần đông vui. Khi đó việc gọi tên cái cần vẫn có ích, vì mỗi người thôi nghĩ người kia "cố tình làm khó", mà thấy đây là hai nhu cầu thật cùng chính đáng.

Đừng đoán cái cần của người khác thay họ

"Thật ra em chỉ cần được chú ý thôi chứ gì" — câu này, nói ra với giọng biết tuốt, dễ làm người nghe thấy bị coi thường. Đoán cái cần của chính mình thì được; với người khác, nên hỏi: "Chuyện này quan trọng với em ở chỗ nào?".

Cách tự tìm cái cần dưới cái muốn

Một phép hỏi đơn giản là hỏi "để làm gì" vài lần liên tiếp.

1. Mình muốn gì? — "Muốn chồng đi đón con thứ Năm."
2. Nếu được vậy, mình được gì? — "Mình được ở lại cơ quan họp cho xong."
3. Rồi sao nữa? — "Mình không phải vừa họp vừa nhìn đồng hồ, khỏi bị sếp nghĩ là thiếu tập trung."
4. Điều đó quan trọng vì? — "Mình muốn được làm tốt việc của mình mà không thấy có lỗi với con."

Khi trả lời tới một câu mà mình thấy "đúng rồi, chính là nó", thường đó là cái cần. Ở ví dụ này: được tập trung vào việc và không phải gánh một mình. Biết vậy rồi, ngoài chuyện nhờ chồng đón con, còn có thể nhờ bà nội, đổi giờ họp, hoặc gửi con ở lại lớp thêm một giờ.

Đừng hỏi "để làm gì" quá nhiều lần, kẻo câu trả lời trôi thành chung chung kiểu "để hạnh phúc". Ba bốn tầng là vừa.

Áp dụng được ngay

• Chọn một chuyện đang vướng trong tuần này, viết ra cái muốn của mình trong một dòng, rồi hỏi "để làm gì" ba lần. Viết cái cần ra dòng thứ hai.
• Nghĩ ra hai cách khác cũng đáp được cái cần đó. Không bắt buộc dùng, chỉ để biết mình còn đường.
• Khi nói với người kia, nói cả hai tầng: "Thứ Năm anh đón con được không? Hôm đó em họp muộn, em muốn họp cho tử tế mà không phải lo con đứng chờ."
• Khi người kia từ chối, quay lại cái cần: "Vậy mình tính cách khác để con có người đón nhé."
• Thử hỏi người thân một câu khi họ muốn điều mình chưa hiểu: "Chuyện này quan trọng với mẹ ở chỗ nào?" — và nghe hết câu trả lời.