Một mong muốn là "đi mượn" khi mình muốn nó chủ yếu vì người xung quanh muốn, vì sợ bị coi là khác người, hoặc vì đã quen nghe nó là điều nên có — chứ không phải vì nó hợp với cuộc sống mình. Mong muốn đi mượn không xấu và không phải lúc nào cũng sai; con người vốn học mong muốn từ nhau. Chỉ cần thỉnh thoảng kiểm tra: bỏ người khác ra khỏi bức tranh, mình có còn muốn điều này không?
Con người học mong muốn từ nhau
Trẻ nhỏ chơi chán một món đồ, nhưng thấy em cầm lên là lập tức đòi lại. Người lớn cũng thế, chỉ tinh vi hơn: một quán cà phê vắng thì đi ngang, quán đông người xếp hàng thì tò mò ghé vào. Bạn bè đi đâu đăng ảnh, mình tự nhiên muốn đi chỗ đó.
Hai hướng giải thích hay được nhắc tới:
- Bằng chứng xã hội (social proof), được Robert Cialdini phổ biến trong cuốn Influence (1984): khi không chắc nên làm gì, người ta nhìn xem người khác làm gì. Đây là một lối tắt hợp lý — đông người ăn thì quán thường không tệ — nhưng cũng làm ta muốn những thứ chỉ vì nhiều người muốn.
- Ham muốn bắt chước (mimetic desire) của René Girard, trình bày từ cuốn sách về tiểu thuyết năm 1961 (Mensonge romantique et vérité romanesque): ta thường muốn một thứ vì có một người làm mẫu đang muốn nó. Cần nói rõ: đây là lý thuyết triết học – phê bình văn học, xây trên việc đọc tiểu thuyết và văn hoá, không phải kết quả thí nghiệm. Nó gợi nhiều suy nghĩ, nhưng không nên trích như "khoa học đã chứng minh".
Thí nghiệm của Solomon Asch đầu thập niên 1950 cũng hay được nhắc: nhiều người tham gia nói theo đáp án sai của cả nhóm về độ dài đoạn thẳng, dù mắt mình thấy khác. Thí nghiệm này nói về việc ta chiều theo nhóm trong phán đoán, không trực tiếp nói về mong muốn, nhưng cho thấy áp lực của số đông mạnh đến mức nào ngay cả trong chuyện rõ ràng.
Mong muốn đi mượn hay gặp ở đâu
Trong đời sống Việt, có những mong muốn được "phát sẵn" cho mỗi người theo tuổi:
- Học xong phải vào đại học, đại học phải là trường có tiếng.
- Hai mươi lăm, hai bảy tuổi phải có người yêu, gần ba mươi phải cưới.
- Cưới xong phải có con ngay, có một đứa thì phải có thêm đứa nữa.
- Đi làm phải ở chỗ ổn định, nghe tên là người lớn trong họ yên tâm.
- Kỳ nghỉ phải đi đâu đó, phải có ảnh.
Mỗi điều trên đều có thể là mong muốn thật của một người. Vấn đề chỉ nảy sinh khi mình làm theo mà không hỏi, rồi một ngày thấy mình đang sống một kế hoạch không phải của mình.
Bảng: dấu hiệu muốn thật và muốn theo
| Câu tự hỏi | Nghiêng về muốn thật | Nghiêng về muốn theo |
|---|---|---|
| Nếu không ai biết, mình còn muốn không? | Vẫn muốn | Bớt hẳn hứng |
| Mình mô tả được nó cụ thể không? | Rõ từng chi tiết mình thích | Chỉ rõ phần người khác thấy |
| Khi tưởng tượng đã có, mình thấy gì? | Thấy dễ chịu với cuộc sống hằng ngày | Chủ yếu thấy được khen, khỏi bị hỏi |
| Mong muốn có từ bao giờ? | Có từ lâu, tự lớn lên | Xuất hiện sau khi thấy ai đó có |
| Nếu bạn bè đổi ý, mình thì sao? | Vẫn giữ | Cũng đổi theo |
Không câu nào là phép thử tuyệt đối. Một điều mình thật sự muốn vẫn có thể có phần muốn được khen. Bảng chỉ giúp nhìn xem mình nghiêng về bên nào nhiều hơn.
Muốn theo không phải lúc nào cũng sai
Thử hình dung (ví dụ giả định): Linh bắt đầu chạy bộ vì cả phòng làm việc đăng ký giải chạy. Tháng đầu cô chạy vì không muốn lạc nhóm. Tháng thứ ba cô nhận ra mình ngủ ngon hơn, thích cái lặng của đường sáng sớm. Mong muốn ban đầu là đi mượn, nhưng qua trải nghiệm nó thành của cô.
Nhiều thói quen tốt bắt đầu như vậy. Ta học thích một món ăn từ người ta thương, học yêu một loại nhạc từ bạn thân. Mong muốn "đi mượn" là cách con người truyền cho nhau thứ hay. Điều đáng để ý không phải nguồn gốc, mà là sau khi thử, mình có thấy nó hợp với mình không.
Khi mong muốn đi mượn gây khổ
Có ba tình huống mong muốn đi mượn thường làm người ta mệt:
Đuổi theo mãi không thấy đủ
Nếu mình muốn một thứ vì người khác có, thì khi mình có rồi, người khác lại có thứ khác. Mong muốn kiểu này không có điểm dừng, vì mốc so sánh luôn dời đi.
Lấn mất mong muốn thật
Thời gian, sức lực có hạn. Dồn hết cho thứ "nên có" thì thứ mình thật lòng muốn — một buổi chiều đọc sách, một nghề tay trái — bị đẩy ra sau mãi.
Thành áp lực lên người khác
Khi một người trong nhà muốn theo chuẩn bên ngoài, họ hay kéo cả nhà theo: con phải học thêm vì con nhà người ta học, vợ chồng phải mua xe vì bạn bè đã mua. Lúc đó mong muốn đi mượn của một người thành gánh nặng của nhiều người.
Tách mong muốn của mình ra khỏi tiếng ồn
- Đặt người khác ra ngoài khung hình. Tưởng tượng mình sống ở một nơi không ai quen, không mạng xã hội. Ở đó mình còn muốn điều này không?
- Hỏi nguồn. Mình bắt đầu muốn nó từ lúc nào, sau khi thấy ai, nghe gì?
- Tả cuộc sống thường ngày khi đã có. Không phải khoảnh khắc khoe, mà một ngày thứ Ba bình thường. Mình có thích ngày thứ Ba đó không?
- Thử nhỏ trước. Muốn nuôi chó vì thấy bạn nuôi? Nhận trông hộ một tuần. Muốn đổi nghề vì bạn đổi? Đi theo người làm nghề đó một ngày.
- Cho phép mình không muốn. Có những thứ cả xã hội muốn mà mình không muốn. Điều đó bình thường, không cần giải thích với tất cả mọi người.
Áp dụng được ngay
- Viết ra ba điều mình đang muốn trong năm nay. Bên cạnh mỗi điều, ghi "mình bắt đầu muốn từ khi nào".
- Với mỗi điều, hỏi câu: "Nếu không ai biết, mình còn muốn không?" Đánh dấu điều nào bớt hứng.
- Chọn một mong muốn đáng ngờ và thử phiên bản nhỏ trong tuần này trước khi bỏ nhiều công sức.
- Tập một câu trả lời nhẹ nhàng khi bị hỏi chuyện "nên có": "Chuyện đó em chưa muốn, khi nào muốn em sẽ tính."
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình muốn thật hay muốn theo người khác?
Hỏi: nếu không ai biết, mình còn muốn không; mình tả được cuộc sống hằng ngày khi đã có không; mong muốn bắt đầu từ lúc thấy ai đó có hay đã có từ lâu. Nếu phần lớn câu trả lời gắn với người khác, có thể đó là mong muốn đi mượn.
Ham muốn bắt chước của René Girard là gì?
Là ý tưởng rằng ta thường muốn một thứ vì có người làm mẫu đang muốn nó. Girard trình bày từ năm 1961 khi phân tích tiểu thuyết. Đây là lý thuyết triết học và phê bình văn học, không phải kết quả thí nghiệm.
Muốn theo số đông có phải là xấu không?
Không. Nhiều thói quen tốt bắt đầu từ việc học theo người khác rồi thành của mình. Chỉ đáng lo khi mình đuổi theo mãi không thấy đủ, hoặc khi nó lấn mất điều mình thật sự muốn.
Bị người thân hối thúc cưới, có con thì nói sao?
Có thể nói ngắn và rõ: "Chuyện đó con chưa muốn, khi nào muốn con sẽ tính." Không cần giải thích hết với mọi người. Với người thân gần, nói thêm mình đang muốn điều gì khác thường giúp họ bớt lo.
Bằng chứng xã hội là gì?
Là xu hướng nhìn xem người khác làm gì khi mình không chắc nên làm gì, được Robert Cialdini phổ biến trong cuốn Influence năm 1984. Nó là lối tắt hữu ích nhưng cũng khiến ta muốn những thứ chỉ vì nhiều người muốn.
