Nói bóng gió là nói mong muốn theo đường vòng — gợi ý, than thở, kể chuyện người khác — để người kia tự hiểu mà mình khỏi phải nói thẳng. Cách nói này giữ thể diện cho cả hai và có khi rất hiệu quả với người đã quen nhau. Nhưng nó cũng hay thất bại: người nghe bỏ sót, hiểu sai, hoặc hiểu mà giả vờ không hiểu. Khi một mong muốn đã nói vòng hai ba lần mà không tới, đó là lúc nên nói thẳng một câu.
Những kiểu nói vòng quen thuộc
Người Việt có cả một kho cách nói vòng. Nhìn từ phía người nói, đây là vài kiểu hay dùng:
| Kiểu nói vòng | Ví dụ | Mong muốn thật |
|---|---|---|
| Than thở | "Dạo này lưng mỏi quá, chắc tại cứ cúi rửa bát" | Muốn người khác rửa bát |
| Kể chuyện người khác | "Chồng cái Hằng tuần nào cũng đưa vợ đi ăn" | Muốn được chồng đưa đi ăn |
| Hỏi thay cho nhờ | "Mai anh có đi qua chợ không?" | Muốn nhờ mua đồ |
| Nói giảm | "Cũng hơi ồn một chút, nhưng không sao đâu" | Muốn người kia bớt ồn |
| Nói ngược | "Thôi, anh cứ đi đi, em ở nhà một mình cũng được" | Muốn người kia ở nhà |
| Đùa | "Nhà mình chắc có mỗi em biết đổ rác" | Muốn chia việc đổ rác |
Vì sao người ta nói vòng
Để giữ thể diện
Thuyết lịch sự của Penelope Brown và Stephen Levinson (công bố năm 1978, in thành sách năm 1987) là một trong những công trình ngôn ngữ học được trích nhiều nhất về chuyện này. Hai tác giả cho rằng mọi lời nhờ đều có thể đe doạ "thể diện" của người nghe (làm họ thấy bị ép) và của người nói (có thể bị từ chối). Nói gián tiếp là một chiến lược để giảm đe doạ đó. Khái niệm thể diện của họ chịu ảnh hưởng từ nhà xã hội học Erving Goffman, và rất gần với cách người Việt hiểu chữ "giữ thể diện".
Để có đường lui
Steven Pinker cùng Martin Nowak và James Lee (2008) phân tích lời nói gián tiếp từ góc khác: nó cho người nói một khả năng "chối được". Nếu người kia không đồng ý, người nói có thể bảo "ơ, em có nhờ đâu, em chỉ kể thôi". Không ai phải mất mặt.
Vì thói quen trong nhà
Nhiều người lớn lên trong gia đình mà mong muốn luôn được nói vòng. Mẹ không bao giờ nói "mẹ muốn con gọi điện", mẹ nói "dạo này không biết con bận gì". Lớn lên, mình nói vòng theo đúng nếp đó mà không nhận ra.
Khi nói vòng hiệu quả
Nói vòng không phải lúc nào cũng xấu. Nó hiệu quả khi:
- Hai người đã quen "mã" của nhau. Vợ chồng lâu năm, khi một người nói "trời nóng quá", người kia biết là bật quạt.
- Mong muốn nhỏ, không gấp. Không tới cũng không sao.
- Người nghe có thể từ chối nhẹ nhàng. "Mai anh có qua chợ không?" — "Mai anh không qua." Không ai ngượng.
- Có người thứ ba. Trước mặt khách, nói thẳng một mong muốn với người nhà có thể làm người nhà khó xử; nói vòng rồi sau đó nói rõ là hợp.
Khi nói vòng thất bại
Từ phía người nói, nói vòng thường thất bại theo bốn cách:
- Người nghe không nhận ra đó là một mong muốn. "Chồng cái Hằng tuần nào cũng đưa vợ đi ăn" được nghe như một câu chuyện phiếm. Chồng đáp: "Ừ, nhà đó khá giả mà."
- Người nghe hiểu sai mong muốn. "Lưng mỏi quá" được nghe là cần đi khám, không phải cần người rửa bát. Chồng mua cho miếng dán giảm đau.
- Người nghe hiểu là trách. "Nhà mình chắc có mỗi em biết đổ rác" — câu đùa này mang gai. Người nghe chống đỡ thay vì đáp ứng.
- Người nghe hiểu nhưng giả vờ không. Vì nói vòng cho cả hai bên đường lui, người nghe cũng có thể dùng đường lui đó. Mình không biết họ không hiểu hay không muốn.
Kiểu thất bại thứ tư là khó chịu nhất, vì mình mất cả mong muốn lẫn thông tin. Nói thẳng ít nhất cho biết câu trả lời thật.
Thử hình dung (ví dụ giả định): Nhung muốn bạn cùng phòng trọ là Vy bớt rủ bạn về chơi tới khuya. Cô nói vòng nhiều lần: "Dạo này mình ngủ không ngon", "Tối qua ồn ghê ha". Vy cười, bảo "ừ, nhà bên cạnh ồn thật". Một tháng sau, Nhung tính chuyển trọ. Trước khi chuyển, cô thử nói thẳng: "Vy ơi, mình muốn sau 11 giờ phòng mình yên để ngủ. Bạn bè bạn về thì trước 11 giờ được không?". Vy ngạc nhiên: "Trời, sao không nói sớm, mình tưởng nhà bên ồn". Cả tháng nói vòng không tới; một câu thẳng thì tới ngay.
Chuyển từ nói vòng sang nói thẳng mà vẫn mềm
Nói thẳng không có nghĩa là nói cộc. Có thể giữ sự mềm mỏng mà vẫn rõ:
- Giữ lời rào, thêm lời chính. "Dạo này lưng em mỏi" (rào) + "tối nay anh rửa bát giúp em nhé" (chính). Lời rào không có lỗi; lỗi là chỉ có lời rào.
- Đổi câu hỏi thành câu nhờ. "Mai anh có qua chợ không?" → "Mai anh qua chợ mua giúp em bó rau được không?"
- Đổi câu nói ngược thành câu nói thật. "Anh cứ đi đi" → "Em muốn anh ở nhà tối nay, nhưng nếu anh đã hẹn thì anh cứ đi, mình hẹn tối mai."
- Đổi câu đùa có gai thành lời mời. "Nhà mình có mỗi em đổ rác" → "Mình chia lượt đổ rác nhé, em thứ Hai Tư Sáu, anh còn lại."
Nếu đã nói vòng nhiều lần, có thể mở đầu bằng: "Có một chuyện em nhắc khéo mấy lần rồi, giờ em nói thẳng nhé." Câu này giúp người kia hiểu những lần trước cũng là mong muốn, không phải chuyện phiếm.
Áp dụng được ngay
- Nhìn lại tuần qua: có mong muốn nào mình đã than thở, kể chuyện người khác, hoặc đùa thay vì nói?
- Viết lại câu đó thành một câu có lời rào và lời chính.
- Đặt quy ước cho mình: nói vòng tối đa hai lần; lần thứ ba nói thẳng.
- Dùng câu mở: "Chuyện này em nhắc khéo rồi, giờ em nói rõ: em muốn…"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta hay nói bóng gió thay vì nói thẳng?
Để giữ thể diện cho cả hai bên và có đường lui nếu bị từ chối. Thuyết lịch sự của Brown và Levinson và phân tích của Pinker cùng cộng sự năm 2008 đều giải thích nói gián tiếp là cách giảm rủi ro khi nhờ. Ngoài ra còn là thói quen học từ gia đình.
Nói bóng gió có phải là xấu không?
Không. Nó hiệu quả khi hai người đã quen cách nói của nhau, mong muốn nhỏ và không gấp. Nó chỉ thành vấn đề khi đã nói vòng nhiều lần mà mong muốn vẫn không tới.
Vì sao nói khéo mà người kia không hiểu?
Người nghe có thể không nhận ra đó là mong muốn, hiểu sai sang chuyện khác, nghe thành lời trách, hoặc hiểu mà giả vờ không hiểu. Nói vòng cho cả hai bên đường lui, nên người nghe cũng có thể dùng đường lui đó.
Làm sao nói thẳng mà không bị cộc?
Giữ lời rào mềm mỏng nhưng thêm một lời chính rõ ràng: "Dạo này lưng em mỏi, tối nay anh rửa bát giúp em nhé." Đổi câu hỏi thành câu nhờ, câu nói ngược thành câu nói thật.
Đã nói vòng nhiều lần rồi thì nói thẳng thế nào?
Có thể mở đầu bằng: "Có chuyện em nhắc khéo mấy lần rồi, giờ em nói thẳng nhé." Câu này giúp người kia hiểu những lần trước cũng là mong muốn, rồi nói rõ điều mình muốn bằng một câu cụ thể.
