Cùng một mong muốn, nói đúng lúc thì được nghe, nói sai lúc thì thành cãi nhau. Lúc tốt để nói là khi cả hai đã ăn, không vội, không có người thứ ba, và người nghe không đang bận lo việc khác. Lúc nên tránh là khi người kia vừa về tới cửa, sắp đi làm, đang mệt, đang có khách, hoặc ngay sau một trận cãi. Một câu hỏi nhỏ trước khi nói — "giờ anh có rảnh nói chuyện mười phút không?" — giải quyết được phần lớn chuyện chọn lúc.
Vì sao lúc nói quan trọng không kém lời nói
Người nghe không phải một chiếc máy nhận tin. Họ nghe bằng toàn bộ trạng thái lúc đó: đói hay no, mệt hay khoẻ, đang lo chuyện gì, có ai đang nhìn. Một mong muốn hoàn toàn hợp lý nói lúc người kia đang căng sẽ bị nghe như thêm một gánh nặng.
John Gottman, trong The Seven Principles for Making Marriage Work (1999), nhấn mạnh tầm quan trọng của cách mở đầu một cuộc nói chuyện khó. Ông nhận thấy ở các cặp vợ chồng được quan sát, cách cuộc nói chuyện bắt đầu trong vài phút đầu dự đoán khá chính xác cách nó kết thúc. Ông gọi cách mở đầu nhẹ nhàng là "khởi đầu mềm" (softened start-up), đối lập với "khởi đầu gắt" (harsh start-up) — mở màn bằng trách móc, mỉa mai. Chọn lúc là phần đầu tiên của khởi đầu mềm: chưa nói gì mà người nghe đã sẵn sàng hơn.
Giờ nào nên, giờ nào tránh
| Thời điểm | Nên hay tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Người kia vừa về tới nhà | Tránh | Đang chuyển từ việc sang nhà, cần vài phút để thở |
| Sáng sớm trước giờ đi làm | Tránh với chuyện dài | Ai cũng vội, chỉ hợp với mong muốn ngắn, nhỏ |
| Ngay trước khi ngủ | Tránh với chuyện nặng | Mệt, dễ nói cho xong, hoặc mất ngủ vì nghĩ |
| Sau bữa ăn, lúc thong thả | Nên | Đã no, không vội, có thời gian |
| Cuối tuần, lúc đi dạo | Nên | Thư thả, không bị việc nhà chen ngang |
| Đang có khách, đang ăn cỗ | Tránh | Người nghe ngại, dễ mất mặt |
| Ngay sau khi vừa cãi nhau | Tránh | Cả hai còn nóng, mong muốn dễ nghe thành tiếp tục cãi |
| Khi người kia đang vui vì chuyện khác | Cân nhắc | Tốt với mong muốn nhẹ; với chuyện nặng có thể làm hỏng niềm vui |
Bảng này là gợi ý chung. Mỗi người có nhịp riêng: có người tỉnh táo nhất buổi sáng, có người chỉ thật sự nghe được lúc tối muộn. Biết nhịp của người mình nói là lợi thế lớn.
Chỗ nói: riêng tư, ngồi cạnh, không vội
Không có người thứ ba
Nói mong muốn trước mặt người khác, dù là người nhà, đặt người nghe vào thế khó: đồng ý thì như bị ép, từ chối thì như làm mất mặt mình. Nhất là chuyện giữa vợ chồng, giữa con và bố mẹ, nên nói ở chỗ chỉ có hai người.
Ngồi cạnh nhau thay vì đối diện
Nhiều người thấy dễ nói chuyện khó hơn khi đang đi bộ cạnh nhau, ngồi cạnh nhau trên xe, hay cùng làm một việc như nhặt rau. Không phải nhìn thẳng vào mắt nhau làm câu chuyện bớt căng. Đây là kinh nghiệm phổ biến của nhiều gia đình, đặc biệt với con tuổi teen, không phải một quy luật đã được chứng minh — nhưng thử thì không tốn gì.
Có đủ thời gian
Mong muốn lớn không nên nói khi chỉ còn năm phút trước khi ai đó phải đi. Nói dở dang rồi bỏ đó thường tệ hơn chưa nói.
Đọc tâm trạng người nghe
Lúc nói tốt không chỉ là giờ trên đồng hồ, mà là trạng thái của người nghe. Vài dấu hiệu nên chờ:
- Người kia trả lời cụt, mắt dán vào điện thoại hay máy tính.
- Vừa nhận một cuộc gọi căng thẳng, vừa bị sếp nhắc.
- Đang đói, đang mệt, đang ốm.
- Đang lo một việc gấp: con ốm, hạn nộp việc sắp tới.
Không chắc thì hỏi. Câu hỏi "giờ có tiện không" làm hai việc: kiểm tra trạng thái người nghe, và báo trước rằng sắp có chuyện cần nghe. Người nghe được chuẩn bị sẽ nghe tốt hơn người bị bất ngờ.
Thử hình dung (ví dụ giả định): Đạt muốn nói với vợ chuyện anh muốn xin nghỉ một tuần đi thăm bạn ở xa. Tối thứ Hai, vợ anh vừa về sau ca trực, con đang sốt. Đạt định nói rồi thôi. Tối thứ Bảy, sau bữa cơm, con đã ngủ, anh hỏi: "Em ơi, anh có chuyện muốn bàn chừng mười phút, giờ được không?". Vợ anh gật. Họ nói chuyện hai mươi phút, chốt được đi vào tháng sau, khi vợ không có ca đêm.
Đừng chờ mãi lúc hoàn hảo
Có người chọn lúc kỹ đến mức không bao giờ nói. Hôm nay anh ấy mệt, mai anh ấy bận, cuối tuần có khách, tuần sau Tết. Lúc hoàn hảo không có. Chọn lúc là để tránh lúc tệ rõ ràng, không phải để chờ lúc tuyệt đối.
Một cách giúp khỏi trì hoãn: hẹn trước. "Tối mai em muốn nói với anh một chuyện, khoảng mười lăm phút, anh để dành cho em nhé." Hẹn trước cho cả hai thời gian chuẩn bị, và buộc mình phải nói.
Với những mong muốn nhỏ, hằng ngày — nhờ mua đồ, đổi giờ hẹn — không cần chọn lúc cầu kỳ. Chỉ cần tránh lúc người kia đang vội.
Áp dụng được ngay
- Nhớ lại lần gần nhất một mong muốn của mình thành cãi nhau. Lúc đó là giờ nào, ở đâu, ai đang có mặt?
- Chọn trước một lúc trong tuần này cho mong muốn đang giữ: sau bữa ăn, lúc đi dạo, khi chỉ có hai người.
- Dùng câu hỏi mở đầu: "Giờ anh có rảnh mười phút không? Em muốn bàn một chuyện."
- Nếu người kia nói chưa tiện, hẹn lại một giờ cụ thể thay vì bỏ qua: "Vậy tối mai sau cơm nhé."
- Thử nói chuyện khi đi bộ hoặc ngồi cạnh nhau, nếu nói đối diện thấy căng.
Câu hỏi thường gặp
Lúc nào là lúc tốt để nói một mong muốn quan trọng?
Khi cả hai đã ăn, không vội, không có người thứ ba và người nghe không đang lo việc khác. Sau bữa ăn lúc thong thả hoặc khi đi dạo cuối tuần thường là lúc tốt. Không chắc thì hỏi người kia có tiện không.
Vì sao không nên nói chuyện quan trọng khi chồng vừa đi làm về?
Vì lúc đó người ta đang chuyển từ việc sang nhà, còn mệt và cần vài phút để thở. Mong muốn nói ngay lúc này dễ bị nghe như thêm một gánh nặng. Chờ sau bữa tối thường tốt hơn nhiều.
Khởi đầu mềm là gì?
Là khái niệm của John Gottman, chỉ cách mở đầu một cuộc nói chuyện khó bằng giọng nhẹ nhàng, không trách móc. Ông nhận thấy cách cuộc nói chuyện bắt đầu dự đoán khá chính xác cách nó kết thúc. Chọn lúc là phần đầu tiên của khởi đầu mềm.
Có nên nói mong muốn trước mặt người khác không?
Với chuyện giữa vợ chồng, giữa con và bố mẹ thì không nên. Trước mặt người khác, người nghe đồng ý thì như bị ép, từ chối thì như làm mất mặt mình. Nên nói ở chỗ chỉ có hai người.
Chờ mãi không thấy lúc thích hợp thì làm sao?
Hẹn trước một giờ cụ thể: "Tối mai em muốn nói với anh một chuyện, khoảng mười lăm phút." Lúc hoàn hảo không có; chọn lúc chỉ để tránh lúc tệ rõ ràng, không phải chờ lúc tuyệt đối.
