Một mong muốn cụ thể là mong muốn mà người nghe biết ngay phải làm gì, khi nào, và cả hai đều nhận ra khi nó đã được đáp. "Em muốn anh quan tâm hơn" là chân thành nhưng mơ hồ: người nghe không biết bắt đầu từ đâu và dễ thấy bị trách. "Em muốn tối thứ Bảy hai đứa đi dạo một tiếng, không mang điện thoại" thì làm được ngay. Biến một mong muốn chung chung thành một việc cụ thể là kỹ năng giúp nhiều mong muốn được đáp nhất.
Vì sao mong muốn chung chung khó được đáp
Những chữ như "quan tâm", "tôn trọng", "chia sẻ", "chủ động", "để ý" nói lên điều rất thật. Nhưng mỗi người hiểu chúng theo một cách. Với vợ, "quan tâm" có thể là hỏi han sau giờ làm; với chồng, "quan tâm" có thể là sửa cái vòi nước bị rỉ. Cả hai cùng tin mình đang quan tâm, và cả hai cùng thấy người kia không quan tâm.
Nhà ngôn ngữ học S. I. Hayakawa, trong cuốn Language in Thought and Action (bản đầu năm 1939, nhiều lần tái bản), mô tả hình ảnh "thang trừu tượng": ở chân thang là những thứ cụ thể ta nhìn thấy, sờ được; càng lên cao, chữ càng chung, càng gom được nhiều thứ nhưng càng xa thực tế. "Quan tâm" nằm cao trên thang. "Hỏi em hôm nay thế nào khi anh về nhà" nằm ở chân thang. Mong muốn ở chân thang dễ làm hơn nhiều.
Bảng: từ mong muốn chung sang việc làm được
| Mong muốn chung chung | Mong muốn cụ thể |
|---|---|
| "Anh quan tâm em hơn đi" | "Tối về anh hỏi em một câu hôm nay thế nào, và nghe em kể năm phút trước khi xem điện thoại" |
| "Con phải có trách nhiệm hơn" | "Con tự dọn cặp sách cho ngày mai trước 9 giờ tối" |
| "Mọi người chủ động hơn trong nhóm" | "Ai gặp vướng thì báo trong nhóm trước 4 giờ chiều để kịp xử lý" |
| "Bố mẹ tôn trọng con chút" | "Bố mẹ gõ cửa trước khi vào phòng con" |
| "Em muốn được nghỉ ngơi" | "Chủ nhật này em muốn ngủ tới 9 giờ, anh cho con ăn sáng" |
| "Bạn để ý mình một chút" | "Lần sau đi chơi nhóm, cậu nhắn mình một câu trước khi chốt chỗ" |
Cột phải dài hơn, nghe kém "đẹp" hơn. Nhưng mỗi dòng ở cột phải đều có một người, một việc, một thời điểm.
Bốn câu hỏi để làm cho mong muốn cụ thể
Ai làm, làm gì?
Mong muốn cụ thể có một động từ mà người khác quan sát được: hỏi, nhắn, gõ cửa, dọn, đón, gọi. Những chữ như "hiểu", "để ý", "trân trọng" khó quan sát — người nghe không biết làm sao để "hiểu hơn".
Khi nào, bao lâu, bao nhiêu?
"Gọi điện cho mẹ thường xuyên hơn" — thường xuyên là bao nhiêu? "Mỗi tối Chủ nhật gọi cho mẹ mười lăm phút" thì cả hai bên đều biết mốc.
Làm gì, thay vì đừng làm gì?
"Đừng về muộn nữa" cho biết điều không muốn. "Về trước 7 giờ, hoặc nhắn trước nếu muộn hơn" cho biết điều có thể làm. Câu khẳng định dễ làm theo hơn câu cấm (xem thêm bài về mong muốn tiến tới và né tránh trong danh mục Hiểu mình muốn gì).
Có vừa sức không?
"Anh nấu cơm mỗi tối" có thể quá lớn so với lịch làm việc của chồng. "Anh nấu tối thứ Ba và thứ Năm" vừa sức hơn, dễ được đồng ý, dễ giữ được lâu. Bắt đầu nhỏ, làm được rồi mới tính thêm.
Trong quản lý công việc, nhiều người biết bộ tiêu chí SMART (cụ thể, đo được, khả thi, liên quan, có thời hạn) mà George T. Doran đưa ra năm 1981 để viết mục tiêu. Nói mong muốn với người thân không cần cứng như một bản mục tiêu công việc, nhưng tinh thần giống nhau: rõ việc, rõ mốc, vừa sức.
Cụ thể nhưng không phải kịch bản
Có một nỗi lo: nói cụ thể quá thì mất tự nhiên, như đưa cho người kia một bản hướng dẫn. "Chẳng lẽ phải dặn anh ấy hỏi han mình à? Thế thì còn gì là quan tâm?"
Lo lắng này có lý. Vài cách để vừa cụ thể vừa giữ chỗ cho người kia:
- Nói mong muốn chung, rồi đưa một ví dụ cụ thể. "Em muốn được anh quan tâm hơn sau giờ làm — chẳng hạn như hỏi em một câu hôm nay thế nào." Ví dụ cho người kia điểm bắt đầu, không bắt họ làm đúng như vậy.
- Để người kia chọn cách. "Em muốn tuần nào hai đứa cũng có một buổi riêng. Anh thích đi dạo hay đi ăn?"
- Nhớ rằng cụ thể là để bắt đầu. Khi việc nhỏ đã thành nếp, người kia thường tự làm thêm theo cách của họ.
Thử hình dung (ví dụ giả định): Hương nói với chồng: "Em muốn anh để ý tới em hơn." Chồng mua hoa, Hương vẫn không vui. Lần sau Hương nói: "Em muốn tối về, anh tắt ti vi mười phút và nghe em kể chuyện ở cơ quan. Chuyện của em không to tát gì đâu, em chỉ muốn có người nghe." Tối đó chồng tắt ti vi. Hai tuần sau, chính anh là người hỏi trước: "Hôm nay ở cơ quan có gì không?"
Khi mình không biết cụ thể mình muốn gì
Đôi khi mình chỉ biết mình thiếu "cái gì đó", chưa gọi được thành việc. Khi đó, có thể nói thật: "Em thấy dạo này mình xa nhau, em chưa biết cụ thể muốn gì, nhưng em muốn mình nói chuyện về nó." Đây vẫn là một mong muốn cụ thể: mong muốn được nói chuyện.
Hoặc nhớ lại một lần mình thấy được đáp đúng: "Hồi mới cưới, tối nào anh cũng hỏi em hôm nay thế nào. Em nhớ cái đó." Ký ức cụ thể là cách dễ nhất để biến mong muốn chung thành việc làm.
Áp dụng được ngay
- Chọn một mong muốn mình hay nói bằng chữ chung: quan tâm, tôn trọng, chia sẻ, chủ động.
- Trả lời bốn câu: ai làm gì, khi nào bao lâu, làm gì thay vì đừng gì, có vừa sức không.
- Viết lại thành một câu có động từ quan sát được và một mốc thời gian.
- Nói câu đó trong tuần này, kèm một câu mở: "Đây chỉ là ví dụ, anh có cách khác thì càng tốt."
- Sau hai tuần, cùng nhau xem việc nhỏ đó có giữ được không, có cần điều chỉnh không.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nói mong muốn cho cụ thể?
Trả lời bốn câu: ai làm gì, khi nào và bao lâu, nên làm gì thay vì đừng làm gì, và việc đó có vừa sức không. Một mong muốn cụ thể có động từ quan sát được, như hỏi, nhắn, đón, gọi, và một mốc thời gian.
Vì sao nói "anh quan tâm em hơn" mà không có tác dụng?
Vì "quan tâm" mỗi người hiểu một kiểu, người nghe không biết phải bắt đầu từ đâu và dễ thấy bị trách. Đưa kèm một việc cụ thể, như hỏi han năm phút sau giờ làm, giúp người kia biết điều mình thật sự muốn.
Nói cụ thể quá có làm mất tự nhiên không?
Có thể, nếu biến thành kịch bản. Hãy nói mong muốn chung rồi đưa một ví dụ cụ thể làm điểm bắt đầu, và để người kia chọn cách. Khi việc nhỏ thành nếp, người kia thường tự làm thêm theo cách của họ.
Không biết cụ thể mình muốn gì thì nói sao?
Có thể nói thật rằng mình chưa rõ nhưng muốn nói chuyện về nó, hoặc nhớ lại một lần mình thấy được đáp đúng ý. Ký ức cụ thể là cách dễ nhất để biến mong muốn chung thành việc làm được.
Thang trừu tượng là gì?
Là hình ảnh của nhà ngôn ngữ học S. I. Hayakawa: chân thang là những thứ cụ thể nhìn thấy được, càng lên cao chữ càng chung. "Quan tâm" nằm cao trên thang; "hỏi em hôm nay thế nào" nằm ở chân thang và dễ làm hơn.
