Trong thơ Việt, chữ "muốn" nổi bật nhất ở bài Vội vàng của Xuân Diệu (in trong tập Thơ thơ, 1938), nơi nhà thơ mở đầu bằng một chuỗi mong muốn không thể thực hiện — muốn tắt nắng, muốn buộc gió — để giữ lại vẻ đẹp đang trôi qua. Trước đó rất lâu, ca dao tình đã nói mong muốn bằng chữ "ước" và những hình ảnh phi lý như "ước gì sông rộng một gang". Đọc hai lối ấy cạnh nhau cho thấy thơ ca dùng mong muốn không thành để nói nỗi mong rất thật.
"Vội vàng": mở đầu bằng những điều muốn mà không thể
Bài thơ mở đầu bằng những câu ai học phổ thông cũng nhớ:
"Tôi muốn tắt nắng đi / Cho màu đừng nhạt mất"
(Xuân Diệu, Vội vàng)
Điều nhà thơ muốn hoàn toàn bất khả: không ai tắt được nắng, buộc được gió. Nhưng chính sự bất khả ấy nói lên cường độ của mong muốn. Câu thơ không dùng "ước" hay "mong", mà dùng "muốn" — chữ chủ động, khẩu ngữ, gần với ý chí. Người đọc cảm thấy không phải một lời than thở mà là một ý định, dù ý định ấy không thể thành.
Chữ "muốn" được lặp lại thành điệp ngữ ở đầu các câu thơ, tạo nhịp dồn dập. Đây là một thủ pháp quen thuộc: lặp một động từ chỉ mong muốn để mong muốn lớn dần lên qua từng câu.
Từ muốn níu giữ đến "ta muốn" ôm trọn
Ở phần sau của bài, Xuân Diệu chuyển từ ngôi thứ nhất số ít ở đầu bài sang chữ "ta" — đoạn bắt đầu bằng "Ta muốn ôm" cả sự sống đang mơn mởn. Nhiều bài giảng văn đã chỉ ra sự chuyển đổi này: cái riêng của một người ở đầu bài mở rộng thành cái chung lớn hơn, và mong muốn cũng lớn theo — từ giữ lại màu, hương đến ôm trọn cả cuộc sống.
Đọc ở góc chữ "muốn", có thể thấy bài thơ đi từ mong muốn níu giữ (tắt nắng, buộc gió — giữ cho điều đẹp đừng mất) sang mong muốn tận hưởng (ôm, riết, say — sống hết mình với hiện tại). Đây là hai hướng khác nhau của cùng một chữ: muốn để giữ và muốn để có.
Tâm lý học hiện đại có mô tả hai loại động cơ khá gần với hai hướng ấy: động cơ né tránh (avoidance — tránh mất mát) và động cơ tiến tới (approach — hướng về điều tốt), được Andrew Elliot và các cộng sự nghiên cứu nhiều. Tất nhiên thơ không phải tâm lý học, và Xuân Diệu viết từ trước những nghiên cứu ấy rất lâu; đây chỉ là một cách đọc gợi ý.
Ca dao: mong muốn qua chữ "ước"
Ca dao tình yêu ít dùng chữ "muốn" trần, mà ưa chữ "ước" — mong một điều khó, xa, gần như không thể:
"Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi"
Cũng như Xuân Diệu muốn tắt nắng, cô gái trong ca dao ước sông chỉ rộng một gang tay, ước dải yếm thành cây cầu. Hai mong muốn đều phi lý. Nhưng khác nhau ở giọng: "ước gì" mềm, có chút e lệ, hợp với lời con gái thời xưa; câu "muốn tắt nắng" quả quyết, đậm dấu ấn cá nhân của Thơ mới.
Hình ảnh cây cầu cũng gặp lại trong câu ca dao "Muốn sang thì bắc cầu kiều". Trong văn hoá dân gian, "sang sông" và "bắc cầu" là cặp hình ảnh quen thuộc cho mong muốn được gặp, được tới gần nhau.
So sánh các chữ chỉ mong muốn trong thơ
| Chữ | Sắc thái trong thơ | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| Muốn | Chủ động, quả quyết, gần ý chí | Thơ mới, thơ hiện đại đậm dấu ấn cá nhân |
| Ước | Mong điều khó, xa, thường phi lý; mềm, e ấp | Ca dao tình, lời tỏ tình kín đáo |
| Mong | Chờ đợi, ngóng trông | Thơ về xa cách, chờ người đi xa |
| Nguyện | Thề, hứa, mong một cách trang nghiêm | Lời thề nguyền, thơ trữ tình trang trọng |
| Thèm | Khao khát rất mạnh, gắn cảm giác, nỗi nhớ | Thơ viết về quê, về tuổi thơ, về người thương |
Bảng trên chỉ là xu hướng, không phải quy tắc. Mỗi nhà thơ dùng chữ theo cách riêng, và có không ít câu ca dao dùng "muốn", cũng như có thơ mới dùng "ước".
Vì sao thơ ưa những mong muốn không thể
Có một điểm chung đáng chú ý: trong cả Vội vàng lẫn câu ca dao "ước gì sông rộng một gang", điều được muốn là điều không làm được. Thơ dùng mong muốn bất khả để nói một cảm xúc có thật — tiếc thời gian, nhớ người yêu. Nếu nhà thơ chỉ viết "muốn ngắm nắng lâu hơn", câu thơ đúng nhưng nhạt. Chính vì "tắt nắng" là không thể, người đọc mới thấy được độ lớn của nỗi tiếc.
Ở đời thường, mình ít khi nói những mong muốn bất khả với người bên cạnh. Nhưng chúng vẫn có ích: câu "ước gì hôm nay dài gấp đôi" nói với người thân là một cách cho họ biết mình đang quá tải, nhẹ nhàng hơn "em mệt lắm rồi".
Đọc thơ để nói mong muốn cho tinh tế hơn
Không cần thành nhà thơ, nhưng đọc thơ giúp mình có thêm cách nói. Ba điều có thể học:
- Điệp ngữ: lặp chữ "muốn" làm mong muốn mạnh lên. Trong lời nói, lặp một lần ("mình muốn… mình thật sự muốn…") cũng đủ cho người nghe thấy mình nghiêm túc.
- Chọn chữ theo giọng: "ước" cho điều khó, "mong" cho điều chờ, "muốn" cho điều mình định làm.
- Hình ảnh thay lời thẳng: ca dao nói "bắc cầu dải yếm" thay cho "em muốn gặp anh". Đôi khi một hình ảnh nói được nhiều hơn một câu thẳng, nhưng nhớ rằng nói bóng gió quá thì người nghe dễ không hiểu.
Áp dụng được ngay
- Đọc lại trọn bài Vội vàng trong sách giáo khoa Ngữ văn hoặc tuyển tập Xuân Diệu, đánh dấu những chỗ có chữ "muốn".
- Thử viết ba câu "ước gì…" về tuần này của mình, rồi chọn một câu nói với người thân như một cách chia sẻ.
- Cùng con lớn tìm trong sách ca dao những câu có chữ "ước" và chữ "muốn", so xem câu nào mềm hơn.
- Khi nói một mong muốn quan trọng, thử chọn đúng chữ: muốn, mong hay ước.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ "Vội vàng" của ai, in năm nào?
"Vội vàng" là bài thơ của Xuân Diệu, in trong tập "Thơ thơ" năm 1938. Bài thơ nổi tiếng với phần mở đầu lặp chữ "muốn" để diễn tả mong muốn níu giữ vẻ đẹp của cuộc sống.
Chữ "muốn" trong bài "Vội vàng" có ý nghĩa gì?
Chữ "muốn" được lặp thành điệp ngữ, diễn tả những mong muốn bất khả như tắt nắng, buộc gió để giữ lại vẻ đẹp. Chính vì không thể thực hiện, mong muốn ấy cho thấy nỗi tiếc thời gian rất mạnh. Về sau bài thơ chuyển sang mong muốn tận hưởng cuộc sống.
Vì sao ca dao tình hay dùng chữ "ước"?
"Ước" chứa sắc thái mong một điều khó, xa, gần như không thể, lại mềm và e ấp, hợp với lời tỏ tình kín đáo thời xưa. Câu "Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi" là ví dụ quen thuộc.
"Muốn" và "ước" trong thơ khác nhau thế nào?
"Muốn" chủ động, quả quyết, gần với ý chí, hay gặp trong Thơ mới đậm dấu ấn cá nhân. "Ước" mềm hơn, hướng về điều khó thành, hay gặp trong ca dao. Đây là xu hướng chung, không phải quy tắc cứng.
Vì sao thơ hay nói về những mong muốn không thể thực hiện?
Vì mong muốn bất khả làm nổi bật độ lớn của cảm xúc thật. Muốn tắt nắng nói nỗi tiếc thời gian mạnh hơn nhiều so với một mong muốn bình thường như muốn ngắm nắng lâu hơn.
