Muốn hai điều trái nhau cùng lúc là chuyện rất bình thường: muốn về quê gần bố mẹ mà cũng muốn ở lại thành phố làm việc, muốn có con mà cũng muốn giữ tự do, muốn nghỉ ngơi mà cũng muốn kịp tiến độ. Cảm giác giằng co không có nghĩa là mình có vấn đề hay thiếu quyết đoán, mà là cả hai mong muốn đều thật. Việc nên làm là gọi tên cả hai cho rõ, xem mỗi bên đáp nhu cầu gì, rồi tìm cách đáp được nhiều nhất — hoặc chấp nhận chọn một và để dành cho bên kia một chỗ nhỏ.
Giằng co là một trạng thái được nghiên cứu từ lâu
Nhà tâm lý học Kurt Lewin, từ thập niên 1930, đã phân biệt mấy kiểu mâu thuẫn trong lòng một người. Sau đó Neal Miller nghiên cứu thêm, chủ yếu trên động vật, về cách sức hút và sức đẩy thay đổi khi ta tới gần mục tiêu. Cách chia của Lewin đến nay vẫn được dạy trong giáo trình tâm lý nhập môn vì rất dễ áp vào đời thường:
| Kiểu giằng co | Nghĩa | Ví dụ đời thường | Thường cảm thấy |
|---|---|---|---|
| Muốn – muốn | Hai điều đều hấp dẫn, chỉ chọn được một | Hai lời mời làm việc tốt; đi biển hay lên núi | Phân vân nhưng không quá khổ |
| Né – né | Hai điều đều không muốn, phải chọn một | Ở lại công ty mình chán hay thất nghiệp vài tháng | Trì hoãn, muốn chạy khỏi cả hai |
| Muốn – né trong cùng một điều | Một điều vừa hút vừa đẩy | Muốn có con nhưng sợ mất tự do; muốn nói thật nhưng sợ mất lòng | Tiến lại gần thì sợ, lùi xa thì tiếc |
| Hai phía đều vừa muốn vừa né | Mỗi lựa chọn có cả mặt hút lẫn mặt đẩy | Về quê (gần bố mẹ, ít việc) hay ở phố (nhiều việc, xa nhà) | Giằng co lâu nhất, đổi ý nhiều lần |
Nhận ra mình đang ở kiểu nào giúp bớt tự trách. Kiểu muốn – muốn hiếm khi kéo dài; kiểu cuối cùng thì có thể lơ lửng hàng tháng, và điều đó dễ hiểu.
Giằng co không phải là yếu đuối
Trong tư vấn tâm lý có một phương pháp tên là phỏng vấn tạo động lực (motivational interviewing), do William Miller và Stephen Rollnick phát triển từ thập niên 1980. Một ý cốt lõi của họ: cảm giác hai chiều (ambivalence) là phần bình thường của mọi thay đổi, không phải dấu hiệu người ta "không muốn thật". Người muốn bỏ thuốc lá vẫn có phần thích hút; điều đó không làm mong muốn bỏ thuốc kém thật.
Áp vào đời thường: thấy mình vừa muốn vừa không, đừng vội kết luận "vậy là mình không thật lòng muốn". Có thể cả hai đều thật lòng.
Gọi tên nhu cầu đằng sau mỗi bên
Giằng co thường dịu đi khi mỗi phía được nói ra trọn vẹn, kèm nhu cầu bên dưới. Thử hình dung (ví dụ giả định): Phương, 32 tuổi, làm ở Hà Nội, quê ở Nghệ An. Bố mới mổ, mẹ một mình chăm.
- Phía muốn về quê: được ở gần chăm bố; bớt day dứt; được ăn cơm nhà; nhịp sống chậm.
- Phía muốn ở lại: giữ công việc đang lên; giữ thu nhập để gửi về nhà; bạn bè, nếp sống đã quen; sợ về rồi không tìm được việc hợp.
Viết ra như vậy, Phương thấy hai phía cùng có chung một nhu cầu: lo cho bố mẹ. Chỉ khác nhau ở cách lo — có mặt hay gửi tiền. Từ đây câu hỏi đổi từ "về hay ở" thành "làm sao vừa có mặt nhiều hơn vừa giữ được việc": xin làm từ xa một phần, về thăm hai tuần một lần trong ba tháng đầu, thuê người giúp mẹ những ngày mình không có mặt.
Không phải giằng co nào cũng có lối hai bên cùng được. Nhưng nếu không gọi tên nhu cầu, mình thậm chí không thấy được những lối đó.
Khi phải chọn một
Có những lúc không gộp được: có con hay chưa, nhận việc ở Sài Gòn hay ở lại Đà Nẵng. Vài cách giúp chọn mà đỡ day dứt:
- Xét điều gì khó quay lại hơn. Nếu bỏ lỡ A thì sau này còn cơ hội không? Bỏ lỡ B thì sao? Lựa chọn khó đảo ngược thường đáng được ưu tiên suy nghĩ kỹ.
- Hỏi mình của năm năm sau. Không phải để đoán chính xác — dự đoán cảm xúc tương lai thường sai — mà để nhìn qua cơn lo trước mắt.
- Thử sống một lựa chọn trong vài ngày. Quyết tạm là chọn A, sống như thể đã chọn trong ba ngày, để ý cảm giác. Rồi đổi sang B.
- Dành cho bên thua một chỗ nhỏ. Chọn ở lại phố thì đặt lịch về quê cố định. Chọn chưa có con thì hẹn nhau một mốc để nói lại. Bên thua không biến mất; nó cần một chỗ.
Sống với giằng co trong lúc chưa chọn được
Có những giằng co phải sống cùng một thời gian, vì chưa đủ thông tin hoặc hoàn cảnh chưa cho phép quyết. Lúc đó:
- Đặt hạn quyết. "Cuối tháng Ba mình sẽ chọn" giúp khỏi nghĩ mỗi đêm. Tới hạn chưa chọn được thì đặt hạn mới, nhưng phải đặt.
- Đừng bàn với quá nhiều người. Mỗi người góp một ý, mỗi ý kéo một hướng. Một hai người hiểu mình là đủ.
- Nói với người liên quan rằng mình đang phân vân. "Em đang nghĩ chuyện về quê, chưa quyết" tốt hơn là im lặng rồi một ngày báo một quyết định đã xong.
- Chăm phần cơ thể. Giằng co làm mệt. Ngủ đủ, ăn đủ giúp đầu óc giữ được cả hai phía mà không bị một phía nhấn chìm.
Nếu giằng co kéo dài làm mất ngủ, lo âu suốt nhiều tuần, nói chuyện với người thân tin cậy hoặc nhà tâm lý sẽ giúp nhìn rõ hơn là tự gỡ một mình.
Áp dụng được ngay
- Lấy một tờ giấy chia đôi, mỗi bên viết một mong muốn và các nhu cầu bên dưới. Khoanh tròn nhu cầu xuất hiện ở cả hai bên.
- Nghĩ ra ít nhất một phương án đáp được phần lớn nhu cầu của cả hai bên, dù chưa hoàn hảo.
- Đặt hạn quyết và ghi lên lịch.
- Nói với người liên quan một câu: "Em đang phân vân giữa hai việc, khi nào nghiêng về đâu em sẽ nói."
Câu hỏi thường gặp
Muốn hai điều trái nhau có phải là thiếu quyết đoán không?
Không. Cảm giác hai chiều là phần bình thường của mọi lựa chọn lớn, và thường là dấu hiệu cả hai mong muốn đều thật. Thiếu quyết đoán là khi mình né việc chọn mãi, chứ không phải khi mình thấy phân vân.
Có mấy kiểu mâu thuẫn nội tâm?
Kurt Lewin chia thành muốn – muốn, né – né, một điều vừa muốn vừa né, và hai phía đều vừa muốn vừa né. Kiểu cuối thường kéo dài lâu nhất vì lựa chọn nào cũng có cả mặt hút lẫn mặt đẩy.
Làm sao chọn khi cả hai đều muốn?
Gọi tên nhu cầu đằng sau mỗi bên, tìm phương án đáp được nhiều nhất. Nếu buộc phải chọn, xét lựa chọn nào khó quay lại hơn, thử sống mỗi lựa chọn vài ngày, rồi dành cho bên còn lại một chỗ nhỏ.
Phân vân mãi không quyết được thì làm gì?
Đặt hạn quyết cụ thể, bớt bàn với quá nhiều người và chăm giấc ngủ. Nếu giằng co kéo dài làm mất ngủ, lo âu nhiều tuần, nên nói chuyện với người tin cậy hoặc nhà tâm lý.
Có nên nói với người thân rằng mình đang phân vân không?
Nên, nhất là khi quyết định ảnh hưởng tới họ. Nói sớm rằng mình đang nghĩ giúp họ chuẩn bị và góp ý, thay vì bất ngờ nhận một quyết định đã xong.
