Khi vợ chồng muốn mua khác nhau một món đồ lớn — xe, sofa, máy giặt, tủ lạnh — cách gỡ là tạm gác chuyện chọn mẫu để mỗi người nói ra điều mình muốn món đồ ấy làm được cho cả nhà, rồi mới quay lại so mẫu. Phần lớn cãi nhau quanh đồ lớn không phải vì người này thích màu xám, người kia thích màu be, mà vì mỗi người đang lo một chuyện khác nhau và chưa nói ra.
Đằng sau một món đồ là một mong muốn
Thử hình dung (ví dụ giả định): chồng muốn mua chiếc xe bảy chỗ, vợ muốn xe nhỏ năm chỗ. Cãi nhau mấy tuần về hãng, về kiểu dáng. Đến khi ngồi lại hỏi "anh muốn xe làm được gì", chồng nói: mỗi Tết chở được cả bố mẹ hai bên về quê. Vợ nói: em đi làm một mình hằng ngày trong phố đông, xe to em sợ không dám lái, không có chỗ đỗ.
Hai mong muốn ấy đều chính đáng, và không hề trái nhau như cuộc cãi về mẫu xe làm tưởng. Có khi lời giải là xe nhỏ cho hằng ngày và thuê xe lớn dịp Tết; có khi là một mẫu nằm giữa. Nhưng chỉ khi hai mong muốn được nói ra mới thấy được những lời giải đó.
Nhà nghiên cứu hôn nhân John Gottman, trong cuốn The Seven Principles for Making Marriage Work (1999), có nói tới "giấc mơ ẩn trong xung đột" (dreams within conflict): những bất đồng dai dẳng giữa vợ chồng thường chứa một điều quan trọng mà mỗi người chưa nói ra. Với đồ lớn trong nhà, "giấc mơ" ấy thường nhỏ và đời thường: được về quê đông đủ, được yên tâm khi lái, được có chỗ ngồi đọc sách thoải mái sau giờ làm.
Ba vòng nói chuyện trước khi chọn mẫu
Thay vì cầm điện thoại xem mẫu cùng nhau từ đầu, có thể đi qua ba vòng:
- Vòng một — món đồ để làm gì. Mỗi người nói, người kia chỉ nghe và nhắc lại. "Anh muốn sofa đủ dài để nằm xem phim." "Em muốn sofa dễ lau vì con hay đổ nước."
- Vòng hai — điều nhất định không. Mỗi người nêu một hai điều mình không chịu được. "Em không muốn ghế da, mùa hè dính lưng." "Anh không muốn ghế thấp, ông bà ngồi khó đứng dậy."
- Vòng ba — điều có thì tốt. Màu, kiểu dáng, chất liệu — những thứ mình thích nhưng nhường được.
Viết cả ba vòng ra một tờ giấy chung. Đến lúc xem mẫu, hai người cùng nhìn vào tờ giấy đó thay vì nhìn vào nhau.
Bảng tách mong muốn của hai người
| Chồng | Vợ | Chung | |
|---|---|---|---|
| Để làm gì | Nằm xem phim cuối tuần | Cả nhà ngồi ăn trái cây buổi tối, con chơi trên đó | Đủ chỗ cho bốn người, đủ dài để nằm |
| Nhất định không | Ghế thấp | Ghế da, vải khó lau | Đệm cao vừa, vải chống bẩn |
| Có thì tốt | Có chỗ để chân | Màu sáng | Bàn bạc lúc xem mẫu |
Khi bảng đã điền, cột "chung" thường hiện ra rất tự nhiên. Việc còn lại chỉ là tìm mẫu đáp ứng cột đó.
Khi bất đồng là về tiền chứ không về món đồ
Có khi hai người đồng ý món đồ, nhưng một người muốn mua loại bền lâu đắt hơn, người kia muốn loại vừa phải để dành tiền cho việc khác. Lúc này nên nói thẳng điều mình lo:
- Người muốn mua loại tốt có thể đang lo: mua rẻ hỏng nhanh, lại tốn thời gian đi sửa, đi mua lại.
- Người muốn mua loại vừa có thể đang lo: khoản để dành cho học phí, cho bố mẹ ốm đau bị mỏng đi.
Cả hai nỗi lo đều thật. Câu nói mẫu: "Em hiểu anh lo mua rẻ thì nhanh hỏng. Em thì đang lo quỹ để dành cho bố mẹ còn mỏng. Mình xem có mẫu nào bền mà không chạm vào quỹ đó không, hoặc lùi lại hai tháng để dành đủ rồi mua?" Câu này nhắc lại nỗi lo của người kia trước khi nói nỗi lo của mình — một cách đơn giản để người nghe thấy mình được hiểu.
Chuyện tiền riêng tiền chung, ai đóng góp bao nhiêu là đề tài rộng hơn; ở đây chỉ bàn một món đồ cụ thể.
Những kiểu câu nên tránh
- "Anh/em chẳng bao giờ nghĩ cho nhà." Câu nói về con người, không về món đồ, dễ thành chỉ trích. Gottman phân biệt phàn nàn (về việc) với chỉ trích (về con người).
- "Thôi tuỳ, anh thích thì mua." Nghe như nhường, nhưng thường mang theo giận. Món đồ mua về sẽ thành chuyện nhắc lại về sau.
- "Nhà người ta…" So sánh với nhà khác khiến người kia thấy mình bị chê, không còn nghe nội dung.
- Kéo người thứ ba vào phân xử — bố mẹ, bạn bè, người bán — trước khi hai người nói xong với nhau.
Nếu cuộc nói chuyện nóng lên, tạm dừng cũng là một cách. Gottman cũng nhấn mạnh việc mở đầu nhẹ nhàng (softened start-up): cách câu chuyện bắt đầu ảnh hưởng nhiều tới cách nó kết thúc. Một câu mở đầu như "Mình nói chuyện cái sofa lúc nào cả hai rảnh nhé, em muốn nghe anh nghĩ gì" dễ đi xa hơn "Cái sofa anh chọn xấu lắm".
Khi đã quyết: giữ lời và nhìn lại
Một khi đã cùng chọn, đừng để món đồ thành chỗ trách móc mỗi lần có trục trặc ("Đấy, em đã bảo rồi"). Có thể thoả thuận trước: món này hai đứa cùng chọn, có gì không như ý thì cùng rút kinh nghiệm cho lần sau. Vài tháng sau, hỏi nhau một câu nhẹ nhàng: "Cái sofa dùng thế nào, có gì lần sau mình chọn khác không?" — để lần mua sau dễ hơn.
Nếu bất đồng về mua sắm lặp đi lặp lại và đi kèm việc một người giữ toàn bộ tiền, kiểm soát mọi khoản chi của người kia, cấm người kia có tiền riêng, thì đó không còn là chuyện chọn mẫu. Kỹ năng nói ra mong muốn không thay được sự an toàn; nên tìm tới người thân tin cậy hoặc nhà tư vấn tâm lý.
Áp dụng được ngay
- Với món đồ lớn đang định mua, mỗi người viết một câu "món này để làm gì" trước khi xem mẫu.
- Điền chung bảng ba hàng: để làm gì, nhất định không, có thì tốt.
- Thử nhắc lại nỗi lo của người kia trước khi nói nỗi lo của mình.
- Hẹn một lúc cả hai không mệt để nói chuyện, đừng bàn khi đang trong cửa hàng.
- Thoả thuận trước "cùng chọn thì cùng chịu", không ai được nói "em đã bảo rồi".
Câu hỏi thường gặp
Vợ chồng bất đồng khi mua đồ lớn thì làm sao?
Tạm gác chuyện chọn mẫu để mỗi người nói món đồ đó cần làm được gì cho nhà, điều mình nhất định không chịu, và điều có thì tốt. Khi hai mong muốn được nói ra, thường sẽ thấy điểm chung và lời giải mà cuộc cãi về mẫu mã che mất.
Vì sao vợ chồng hay cãi nhau về mua sắm?
Thường vì mỗi người đang lo một chuyện khác nhau mà chưa nói ra: người lo đồ rẻ hỏng nhanh, người lo quỹ để dành bị mỏng. Cuộc tranh luận về món đồ che mất những nỗi lo thật đó.
Nói thế nào để chồng hoặc vợ chịu nghe ý mình về món đồ?
Nhắc lại điều người kia muốn trước khi nói điều mình muốn, và nói về món đồ chứ không về tính cách. Mở đầu nhẹ nhàng, chọn lúc cả hai rảnh, sẽ dễ đi tới thống nhất hơn.
Một người cứ nói "tuỳ anh" khi bàn mua đồ thì sao?
"Tuỳ" nhiều khi không phải là thật sự không có ý kiến. Có thể hỏi cụ thể hơn: "Em có điều gì nhất định không muốn ở món này không?" Câu hỏi về điều không muốn thường dễ trả lời hơn câu hỏi muốn gì.
Khi nào chuyện mua sắm trong nhà là dấu hiệu cần người hỗ trợ?
Khi một người giữ toàn bộ tiền, kiểm soát mọi khoản chi và cấm người kia có tiền riêng, đó là chuyện kiểm soát chứ không phải bất đồng mua sắm. Lúc đó nên tìm người thân tin cậy hoặc chuyên gia tư vấn tâm lý, không tự xử bằng cách nói khéo.
