Khi con không muốn ôm, hôn họ hàng, bố mẹ nên tôn trọng chữ "không" ấy và giúp con chào theo cách khác: khoanh tay chào, vẫy tay, đập tay, cười. Ép con "thơm bà một cái" dù con né tránh vô tình dạy con rằng người lớn có quyền chạm vào cơ thể mình khi mình không muốn. Lễ phép và quyền với cơ thể mình không mâu thuẫn; chỉ cần có sẵn một cách chào khác để cả con lẫn người lớn đều giữ được thể diện.
Cảnh quen thuộc trong những dịp sum họp
Thử hình dung (ví dụ giả định): Tết về quê, bé Na năm tuổi vừa xuống xe đã được các bác các cô vây quanh. "Na ơi, thơm bác cái nào." Na nép sau lưng mẹ. Mẹ đẩy nhẹ con ra: "Thơm bác đi con, bác thương con mà." Na bật khóc. Cả nhà cười, bảo "con bé nhút nhát quá".
Không ai trong cảnh này có ý xấu. Bác thương cháu thật. Mẹ muốn con lễ phép, muốn bác vui. Nhưng Na thì đang ở giữa một đám người con ít gặp, và cơ thể con đang nói rõ rằng con chưa sẵn sàng.
Vì sao chữ "không" của trẻ với cơ thể mình quan trọng
- Trẻ học về quyền với cơ thể từ những lần nhỏ. Nếu lần nào nói không cũng bị gạt đi vì "người lớn bảo thế", trẻ có thể học rằng cảm giác khó chịu của mình không đáng kể khi người lớn muốn.
- Đây là nền của sự an toàn. Các chương trình phòng chống xâm hại trẻ em thường dạy trẻ rằng cơ thể con là của con, con có quyền nói không với cái chạm làm con khó chịu, và phải kể với người lớn tin cậy. Bài học này khó đứng vững nếu ở nhà, lời "không" của con thường xuyên bị gạt.
- Trẻ cần thời gian làm quen. Với trẻ nhỏ, người họ hàng gặp mỗi năm một lần vẫn là người lạ. Né tránh là phản ứng bình thường, không phải hư hay vô lễ.
- Cảm giác an toàn với bố mẹ. Khi bố mẹ đứng về phía con trong những lúc như vậy, con tin rằng mình có thể dựa vào bố mẹ.
Chào hỏi lễ phép mà không cần ôm hôn
Bố mẹ có thể chuẩn bị trước cho con một "thực đơn chào", để con được chọn cách mình thấy thoải mái:
| Cách chào | Hợp với |
|---|---|
| Khoanh tay, cúi đầu "Con chào bác ạ" | Cách chào truyền thống, ông bà nào cũng quý |
| Vẫy tay, cười | Trẻ nhỏ, trẻ nhút nhát |
| Đập tay, chạm tay | Chú, cậu, anh chị họ trẻ |
| Bắt tay | Trẻ lớn, người lớn mới gặp |
| Đưa tặng một bức vẽ, một món nhỏ | Trẻ ngại nói, muốn thể hiện tình cảm theo cách khác |
Trước khi đi, có thể hỏi con: "Về quê, con muốn chào ông bà, các bác thế nào?" Con chọn trước nên đỡ lúng túng khi tới nơi.
Đỡ lời cho con trước mặt họ hàng
Phần khó nhất thường không phải là con, mà là người lớn. Vài câu đỡ lời giúp giữ thể diện cho cả hai phía:
- "Bé đang ngại, để bé chào bác bằng khoanh tay nhé. Na chào bác đi con."
- "Con chưa quen, một lát chơi với bác rồi con sẽ quấn bác thôi."
- "Bé nhà em đang tập tự chọn cách chào, bác thông cảm cho bé nhé."
Nói nhẹ nhàng, có nụ cười, và chuyển ngay sang việc khác. Nhiều người lớn tuổi lúc đầu có thể thấy lạ, vì thời của họ trẻ con được dạy khác. Không cần tranh luận lý thuyết. Họ thường bớt để ý khi thấy đứa trẻ vẫn chào hỏi lễ phép.
Nếu có người cố ôm hôn dù con đã né, bố mẹ có thể bế con lên hoặc đứng chắn nhẹ: "Để bé tự lại với bác khi bé muốn ạ." Hành động này nói với con rằng bố mẹ bảo vệ con.
Nói chuyện riêng với ông bà, họ hàng thân
Với ông bà, người hay gặp con nhất, nên nói chuyện riêng, trước, chứ không phải giữa lúc đông người. Gợi ý cách nói:
- Bắt đầu bằng tình cảm: "Con biết bố mẹ thương cháu lắm."
- Nói lý do ngắn: "Bọn con đang dạy cháu rằng ai chạm vào người cháu thì cháu được nói không, để sau này cháu biết tự bảo vệ."
- Đưa cách khác: "Bố mẹ cứ hỏi cháu 'ôm bà cái nhé?', cháu gật thì ôm. Cháu chưa muốn thì để cháu khoanh tay chào."
Phần lớn ông bà chấp nhận khi hiểu lý do liên quan tới sự an toàn của cháu. Và khi trẻ không bị ép, nhiều trẻ lại tự chạy tới ôm ông bà sau vài giờ làm quen.
Dạy con cả chiều ngược lại
Tôn trọng chữ "không" của con đi đôi với dạy con tôn trọng chữ "không" của người khác. Con muốn ôm bạn, ôm em họ, thì cũng hỏi trước. Con không được ép em hôn mình, không được cù khi em đã bảo dừng. Như vậy con hiểu rằng đây là luật chung cho mọi người, không phải đặc quyền của riêng con.
Cũng nên phân biệt: những việc chăm sóc cần chạm vào người như tắm rửa, khám bệnh, bôi thuốc, cầm tay qua đường vẫn phải làm dù trẻ không thích. Bố mẹ có thể giải thích trước và làm nhẹ nhàng: "Mẹ cần bôi thuốc cho con chỗ này vì con bị muỗi đốt sưng, mẹ làm nhanh nhé."
Khi nào cần lo hơn
Đa số trẻ né ôm hôn chỉ vì ngại người ít gặp. Nhưng nếu con sợ hãi rõ rệt với một người cụ thể, thay đổi hành vi đột ngột, kể về những cái chạm làm con khó chịu, hoặc có dấu hiệu bất thường trên cơ thể, bố mẹ cần lắng nghe con thật bình tĩnh, tin con, không để con ở riêng với người đó, và tìm hỗ trợ. Nói khéo không phải là cách xử lý trong trường hợp này. Gọi tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn; nếu nguy hiểm tức thời, gọi 113.
Áp dụng được ngay
- Trước dịp sum họp tới, hỏi con muốn chào họ hàng bằng cách nào và tập thử ở nhà.
- Chuẩn bị sẵn một câu đỡ lời, ví dụ: "Bé đang ngại, để bé khoanh tay chào bác nhé."
- Nói chuyện riêng với ông bà về việc hỏi cháu trước khi ôm hôn.
- Tự mình làm mẫu: hỏi con "mẹ ôm con nhé?" trước khi ôm, ít nhất vài lần trong tuần.
- Dạy con hỏi trước khi muốn ôm em, ôm bạn.
Câu hỏi thường gặp
Con không chịu thơm ông bà có phải là hư không?
Không. Trẻ né ôm hôn người ít gặp là phản ứng bình thường. Con vẫn có thể lễ phép bằng cách khoanh tay chào, vẫy tay hay cười. Ép con thơm dù con né có thể dạy con rằng mình không được nói không với cái chạm của người lớn.
Nói với ông bà thế nào để không phật lòng?
Nói riêng, trước dịp gặp, bắt đầu bằng tình thương của ông bà với cháu. Giải thích ngắn rằng đây là cách dạy cháu tự bảo vệ cơ thể, và gợi ý ông bà hỏi cháu trước khi ôm. Đa số ông bà đồng ý khi hiểu lý do liên quan tới an toàn của cháu.
Có nên dạy con nói "không" với người lớn?
Nên dạy con rằng con được nói không với cái chạm làm con khó chịu và phải kể với bố mẹ. Đồng thời giải thích những việc chăm sóc cần thiết như tắm, khám bệnh, bôi thuốc vẫn phải làm, và bố mẹ sẽ nói trước, làm nhẹ nhàng.
Khi nào trẻ né một người là dấu hiệu đáng lo?
Khi trẻ sợ hãi rõ rệt với một người cụ thể, thay đổi hành vi đột ngột, hoặc kể về những cái chạm khó chịu. Khi đó cần tin con, không để con ở riêng với người ấy và tìm hỗ trợ; gọi tổng đài 111 để được tư vấn, nguy hiểm tức thời gọi 113.
