Chiều con đến đâu là vừa? Một cách làm dễ áp dụng là chia mong muốn của con thành ba nhóm: nhóm đồng ý (gật luôn, không cần bàn), nhóm bàn thêm (được, nhưng cùng con tìm cách hoặc thời điểm), và nhóm không (an toàn, sức khoẻ, giá trị của nhà, không đổi dù con khóc). Chiều con đúng mức là giữ cả hai vế: ấm áp với mong muốn của con, và rõ ràng về giới hạn.
Vì sao "chiều" hay "không chiều" đều chưa đủ
Câu hỏi "có nên chiều con không" thường được đặt như hai lựa chọn: hoặc chiều để con vui, hoặc nghiêm để con ngoan. Nghiên cứu về cách nuôi dạy lại gợi ý một hướng khác. Từ thập niên 1960, nhà tâm lý học Diana Baumrind mô tả các kiểu nuôi dạy dựa trên hai trục: mức ấm áp, đáp ứng với con, và mức đòi hỏi, đặt giới hạn. Kiểu mà bà gọi là "có uy" (authoritative) cao ở cả hai trục: lắng nghe con, giải thích lý do, nhưng giữ giới hạn rõ. Kiểu này thường gắn với kết quả tốt hơn ở trẻ trong nhiều nghiên cứu sau đó, dù các nhà nghiên cứu cũng lưu ý kết quả thay đổi theo văn hoá và hoàn cảnh gia đình.
Chia ba nhóm là một cách đưa ý đó vào việc hằng ngày. Thay vì mỗi lần con đòi lại cân nhắc từ đầu, bố mẹ có sẵn khung để biết mong muốn này thuộc loại nào.
Ba nhóm mong muốn: ví dụ cụ thể
| Nhóm | Đặc điểm | Ví dụ (trẻ tiểu học) |
|---|---|---|
| Đồng ý | Không hại ai, không tốn nhiều, thuộc chuyện riêng của con | Mặc áo màu gì, chọn truyện đọc trước khi ngủ, để tóc dài, xếp đồ chơi theo kiểu riêng, ăn cơm bằng bát con thích |
| Bàn thêm | Được, nhưng cần sắp xếp thời gian, tiền, công sức của người khác | Đi ngủ muộn hơn ngày cuối tuần, mời bạn về nhà chơi, học thêm môn năng khiếu, mua đồ dùng mới, nuôi thú cưng |
| Không | Chạm tới an toàn, sức khoẻ, giá trị của nhà | Ngồi xe máy không đội mũ bảo hiểm, tự ra đường một mình khi còn nhỏ, đánh em, bỏ bữa để ăn quà vặt |
Mỗi nhà sẽ xếp khác nhau, và điều đó bình thường. Có nhà xếp "xem phim hoạt hình thêm" vào nhóm bàn thêm, nhà khác xếp vào nhóm không vào tối trước ngày đi học. Quan trọng là bố mẹ thống nhất với nhau và nhất quán với con.
Nhóm "đồng ý" nên rộng hơn ta nghĩ
Nhiều bố mẹ vô tình xếp vào nhóm "không" những thứ chỉ là sở thích của người lớn: con muốn mặc đồ không hợp màu, muốn ăn cơm với nước canh trước, muốn vẽ bầu trời màu tím. Những mong muốn ấy không hại ai. Để con được quyết chúng giúp con có cảm giác mong muốn của mình có giá trị, và bố mẹ có thêm "uy" khi giữ giới hạn ở những chuyện thật sự quan trọng.
Nhóm "không" nên ít và rõ
Nhóm này càng ít càng dễ giữ. Nếu cái gì cũng "không", trẻ không phân biệt được đâu là giới hạn thật. Khi nói "không", nói lý do ngắn một lần: "Mũ bảo hiểm thì lúc nào cũng phải đội, vì để giữ đầu con an toàn." Không cần thuyết phục con đồng ý; giới hạn an toàn không cần con gật.
Nhóm "bàn thêm": nơi diễn ra phần lớn chuyện
Phần lớn mong muốn của trẻ rơi vào nhóm giữa. Ross Greene, trong cuốn The Explosive Child (1998), mô tả ba cách người lớn phản ứng với một mong muốn hay một vấn đề của trẻ: áp ý mình (ông gọi là Plan A), cùng con giải quyết (Plan B), và tạm gác yêu cầu của người lớn lại (Plan C). Ông khuyến khích dùng cách thứ hai nhiều hơn: nghe mối bận tâm của trẻ, nói mối bận tâm của người lớn, rồi cùng tìm giải pháp tính tới cả hai.
Áp vào đời thường, một cuộc bàn thêm có thể như sau (ví dụ giả định):
- Con: "Con muốn tối nay thức xem hết phim."
- Mẹ hỏi: "Con thích phim này ở chỗ nào? Còn bao lâu nữa hết?"
- Mẹ nói mối lo: "Mẹ lo mai con đi học dậy không nổi."
- Cùng tìm cách: xem nửa còn lại vào chiều mai sau khi học bài, hoặc xem thêm hai mươi phút rồi dừng.
Không phải lúc nào cũng tìm được cách cả hai cùng vui. Nhưng trẻ được nghe, được thấy lý do của bố mẹ, và học được cách bàn một mong muốn thay vì chỉ khóc hoặc chịu.
Nhất quán: điều làm ba nhóm có tác dụng
Ba nhóm chỉ có ý nghĩa nếu được giữ. Một vài điểm hay trượt:
- Khóc thì đổi nhóm. Con khóc to ở siêu thị, mẹ đồng ý mua cho xong. Trẻ học rằng khóc là cách chuyển mong muốn từ "không" sang "đồng ý". Nếu đã nói không với lý do chính đáng, giữ bình tĩnh và giữ lời; có thể ôm con, nói "mẹ biết con buồn", mà không đổi quyết định.
- Bố một kiểu, mẹ một kiểu. Con biết hỏi ai thì được. Bố mẹ nên thống nhất riêng những việc thuộc nhóm "không".
- Ông bà khác bố mẹ. Ở nhà ba thế hệ, ông bà thường chiều cháu hơn. Nói chuyện riêng với ông bà về vài giới hạn cốt lõi (an toàn, giờ ngủ) và nhường ông bà quyền chiều ở những chuyện nhỏ thường dễ được đồng ý hơn là tranh cãi từng việc.
- Đổi nhóm theo tâm trạng bố mẹ. Hôm vui thì cho, hôm mệt thì cấm. Trẻ không biết được đâu là luật.
Theo tuổi, các nhóm dịch chuyển
Ba nhóm không đứng yên. Con lớn lên, nhiều thứ từ nhóm "không" chuyển sang "bàn thêm", từ "bàn thêm" sang "đồng ý".
| Tuổi | Thường thuộc nhóm đồng ý | Thường chuyển sang bàn thêm |
|---|---|---|
| Mẫu giáo | Chọn áo trong hai, ba chiếc, chọn đồ chơi mang theo | Đi chơi nhà bạn, ăn thêm quà vặt |
| Tiểu học | Trang trí góc học tập, chọn môn thể thao muốn thử | Tiền tiêu vặt, giờ dùng máy tính, đi sinh nhật bạn |
| Trung học | Kiểu tóc, cách ăn mặc, chọn bạn | Đi chơi xa, về muộn, điện thoại riêng, việc làm thêm |
Nên nói với con rằng các nhóm sẽ thay đổi khi con lớn và khi con cho thấy mình có trách nhiệm. Điều này cho trẻ một hướng để phấn đấu thay vì cảm giác luật lệ là cố định mãi.
Khi con đòi một thứ mình chưa biết xếp vào đâu
Không cần trả lời ngay. Câu "để bố mẹ nghĩ đã, tối nay bố mẹ trả lời con" là câu trả lời hợp lệ. Nó cho bố mẹ thời gian bàn với nhau, và dạy con rằng mong muốn lớn cần thời gian cân nhắc. Chỉ cần nhớ trả lời đúng hẹn.
Cũng có thể hỏi con: "Con nghĩ việc này nên xếp vào nhóm nào? Vì sao?" Với trẻ lớn, câu hỏi này thường làm con tự nghĩ tới những điều bố mẹ lo.
Áp dụng được ngay
- Tối nay, bố mẹ ngồi với nhau, mỗi người viết ra ba thứ nhà mình nhất định "không", rồi so lại cho thống nhất.
- Trong tuần, nói "đồng ý" ngay với ba mong muốn nhỏ của con mà trước đây hay bác vì không hợp ý người lớn.
- Lần tới con đòi một việc "bàn thêm", hỏi con thích ở chỗ nào, nói mối lo của mình, rồi cùng tìm một cách.
- Khi đã nói "không" với lý do an toàn, giữ lời kể cả khi con khóc; ôm con và nói "mẹ biết con buồn".
- Dùng câu "để bố mẹ nghĩ đã, tối nay trả lời con" khi chưa biết, và trả lời đúng hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Chiều con quá có sao không?
Chiều con ở những mong muốn nhỏ, vô hại là tốt, vì con thấy ý mình có giá trị. Vấn đề nằm ở việc không có giới hạn rõ, hoặc đổi giới hạn mỗi khi con khóc. Chiều đúng mức là vừa ấm áp vừa giữ vài giới hạn cốt lõi một cách nhất quán.
Làm sao biết mong muốn nào của con nên đồng ý?
Nếu mong muốn không ảnh hưởng tới an toàn, sức khoẻ, người khác, và chủ yếu thuộc chuyện riêng của con, thường có thể đồng ý. Những thứ cần tiền, thời gian hay công sức của người khác thì bàn thêm. Những gì chạm tới an toàn thì giữ chữ "không".
Con khóc lóc đòi bằng được thì có nên chiều?
Nếu đã nói không vì lý do chính đáng thì không nên đổi chỉ vì con khóc, vì con sẽ học rằng khóc là cách được việc. Có thể ôm con, gọi tên cảm xúc của con và giữ bình tĩnh. Khi con dịu lại, nói lại lý do ngắn gọn.
Ông bà chiều cháu khác bố mẹ thì làm sao?
Nói chuyện riêng với ông bà về vài giới hạn cốt lõi như an toàn và giờ ngủ, và nhường ông bà được chiều cháu ở những chuyện nhỏ. Tránh tranh cãi trước mặt trẻ. Thống nhất ít điều nhưng giữ được thường hiệu quả hơn thống nhất nhiều điều mà không ai giữ.
