Mong muốn tiến tới là muốn có được điều gì đó ("muốn cả nhà ăn tối cùng nhau"); mong muốn né tránh là muốn khỏi phải gặp điều gì đó ("muốn khỏi cãi nhau trong bữa tối"). Hai câu nghe giống nhau nhưng dẫn tới cách làm và cảm giác khác hẳn. Các nhà tâm lý học thấy rằng người đặt nhiều mục tiêu dạng né tránh thường dễ lo, dễ mệt hơn; còn khi nói với người khác, mong muốn tiến tới cũng dễ nghe và dễ làm theo hơn.
Hai hướng của cùng một mong muốn
Hầu như mong muốn nào cũng có thể nói theo hai hướng:
| Né tránh (muốn khỏi) | Tiến tới (muốn được) |
|---|---|
| Muốn khỏi bị sếp nhắc nhở | Muốn nộp báo cáo đúng hạn và được góp ý sớm |
| Muốn con đừng chơi điện thoại nhiều | Muốn có một giờ buổi tối cả nhà ngồi cùng nhau |
| Muốn khỏi cô đơn cuối tuần | Muốn có một buổi hẹn với bạn mỗi tuần |
| Muốn đừng bị mẹ chồng phàn nàn | Muốn mẹ chồng thấy món mình nấu hợp khẩu vị |
| Muốn khỏi ngại khi gặp họ hàng | Muốn có vài chuyện vui để kể với họ hàng |
| Muốn đừng bị ốm vặt | Muốn đủ sức đi bộ buổi sáng với bố |
Không cột nào sai. Né tránh là phản xạ sinh tồn: tổ tiên chúng ta sống sót nhờ biết tránh nguy hiểm. Nhưng nếu phần lớn mong muốn của mình nằm ở cột trái, đời sống dễ thành một chuỗi đề phòng.
Nghiên cứu nói gì về hai hướng này
Ý tưởng phân biệt động cơ tiến tới và né tránh có từ lâu trong tâm lý học. Andrew Elliot là một trong những người nghiên cứu nhiều nhất về nó từ thập niên 1990. Trong một nghiên cứu năm 1997, Elliot, Kennon Sheldon và Marcy Church ghi nhận: những người có nhiều mục tiêu cá nhân dạng né tránh thường báo cáo mức hài lòng với cuộc sống thấp hơn theo thời gian. Lý giải phổ biến: mục tiêu né tránh không bao giờ "xong" hẳn — tránh được hôm nay thì mai vẫn phải tránh — và nó giữ sự chú ý luôn hướng về điều xấu.
Gần với ý này là thuyết tiêu điểm điều chỉnh (regulatory focus) của E. Tory Higgins, đưa ra năm 1997: người ta có thể hướng tới "thăng tiến" (đạt điều tốt, chạm tới lý tưởng) hoặc "phòng ngừa" (giữ an toàn, làm tròn bổn phận). Hai hướng đều cần, nhưng tạo ra cảm xúc khác nhau: hướng thăng tiến khi không đạt thì buồn, hướng phòng ngừa khi không đạt thì lo.
Trong quan hệ bạn bè, vợ chồng, nhà tâm lý Shelly Gable cũng có các nghiên cứu (giữa thập niên 2000) về mục tiêu xã hội tiến tới và né tránh, gợi ý rằng người hướng nhiều về tránh xung đột, tránh bị từ chối thường nhạy cảm hơn với những sự việc tiêu cực trong quan hệ.
Những nghiên cứu này mô tả xu hướng trung bình, không phải luật áp cho từng người. Nhưng chúng cho một gợi ý dễ dùng: nhìn xem mong muốn của mình đang nghiêng về bên nào.
Vì sao mong muốn né tránh khó làm
Không có điểm tới
"Muốn khỏi cãi nhau" — khi nào thì xong? Mỗi ngày không cãi là một ngày "đạt", nhưng mai lại phải đạt tiếp. Mong muốn tiến tới thường có điểm tới rõ hơn: "muốn tối thứ Sáu hai vợ chồng đi dạo".
Không chỉ ra phải làm gì
"Muốn con đừng chơi điện thoại" cho biết điều không muốn, nhưng không cho biết thay vào đó là gì. Khoảng trống thường lại bị điện thoại lấp vào. "Muốn có một giờ đọc truyện cùng con" thì chỉ ra luôn việc để làm.
Giữ mắt dán vào điều xấu
Khi mong muốn là "đừng bị chê", mình liên tục để ý xem có ai đang chê không. Sự chú ý đó làm mình căng, và đôi khi làm mình thấy lời chê ở cả chỗ không có.
Khi nói với người khác, hướng tiến tới dễ nghe hơn
Mong muốn né tránh khi nói ra thường thành lời cấm hoặc lời trách: "Anh đừng về muộn nữa", "Con đừng có cãi". Người nghe nghe thấy điều mình đã làm sai, và phản xạ là chống đỡ.
Mong muốn tiến tới khi nói ra thành lời mời: "Em muốn tối nay mình ăn cơm cùng lúc 7 giờ", "Mẹ muốn nghe con nói hết ý rồi mẹ nói". Người nghe biết mình có thể làm gì, và có chỗ để đồng ý.
Thử hình dung (ví dụ giả định): Trang muốn chồng bớt chê món cô nấu trước mặt khách. Câu né tránh: "Lần sau đừng chê đồ em nấu trước mặt người khác". Câu tiến tới: "Lần sau có khách, món nào anh thấy chưa vừa thì để khách về nói riêng với em, em sửa". Câu thứ hai vẫn nói rõ mong muốn, nhưng cho chồng một việc cụ thể để làm thay vì chỉ một điều cấm.
Không phải bỏ hẳn né tránh
Có những mong muốn né tránh rất chính đáng và nên giữ nguyên: muốn khỏi bị đánh, khỏi bị lừa, muốn con tránh xa đường lớn. Với các mối nguy thật, nói thẳng "không" là đúng. Bài này không khuyên đổi mọi câu "đừng" thành câu "hãy".
Gợi ý chỉ là: khi thấy mình mệt mỏi, căng thẳng kéo dài, hãy nhìn lại danh sách mong muốn. Nếu gần như toàn bộ là "muốn khỏi", thử viết thêm vài dòng "muốn được". Và khi nói với người thân, thử nói kèm vế tiến tới.
Cách đổi một mong muốn né tránh
- Viết ra câu né tránh như nó đang có: "Muốn khỏi bị nhắc deadline".
- Hỏi: nếu điều đó không còn, mình muốn thay vào là gì? "Muốn được giao việc sớm, có thời gian làm chậm rãi."
- Làm cho cụ thể: "Muốn biết việc tuần sau từ chiều thứ Sáu tuần này."
- Biến thành câu nói nếu cần: "Anh giao việc tuần sau cho em từ chiều thứ Sáu được không ạ? Em muốn có thời gian chuẩn bị."
Áp dụng được ngay
- Viết năm mong muốn đang có trong đầu, đánh dấu cái nào là "muốn được", cái nào là "muốn khỏi".
- Chọn hai câu "muốn khỏi" và viết lại thành "muốn được", theo bốn bước trên.
- Lần tới muốn nhắc người thân một điều, nói vế tiến tới trước: "Mẹ muốn…" thay vì "Con đừng…".
- Cuối tuần, ghi lại phản ứng của người nghe với câu nói mới so với câu cũ.
Câu hỏi thường gặp
Mong muốn tiến tới và né tránh khác nhau thế nào?
Mong muốn tiến tới là muốn có được điều gì đó, như cả nhà ăn tối cùng nhau. Mong muốn né tránh là muốn khỏi phải gặp điều gì, như khỏi cãi nhau. Hai hướng dẫn tới cách làm và cảm giác khác nhau.
Mục tiêu né tránh có hại không?
Không hại khi dùng cho nguy hiểm thật. Nhưng nghiên cứu của Elliot, Sheldon và Church năm 1997 gợi ý người có nhiều mục tiêu dạng né tránh thường kém hài lòng với cuộc sống hơn theo thời gian, vì loại mục tiêu này không có điểm tới và giữ sự chú ý vào điều xấu.
Thuyết tiêu điểm điều chỉnh là gì?
Là thuyết của E. Tory Higgins năm 1997, cho rằng người ta có thể hướng tới thăng tiến (đạt điều tốt) hoặc phòng ngừa (giữ an toàn). Hai hướng đều cần, nhưng khi không đạt thì hướng thứ nhất làm buồn, hướng thứ hai làm lo.
Vì sao nói "đừng" lại khó được nghe theo?
Vì câu "đừng" cho người nghe biết điều họ đã làm sai nhưng không cho biết nên làm gì thay vào. Câu nói theo hướng tiến tới đưa ra một việc cụ thể để làm, nên người nghe dễ đồng ý hơn.
Có nên đổi mọi câu "đừng" thành câu "hãy" không?
Không. Với nguy hiểm thật, như con chạy ra đường lớn, nói thẳng "không" là đúng. Gợi ý chỉ là khi thấy mình căng thẳng kéo dài, nhìn xem mong muốn có đang nghiêng hết về né tránh không.
