Khi ý muốn của người khác làm mình buồn, việc đầu tiên là tách hai thứ: cảm xúc của mình (buồn, hụt hẫng, tủi) là thật và đáng được chăm, còn quyền muốn của người kia vẫn nguyên đó. Mình có thể nói "mình buồn" mà không biến nỗi buồn thành lý do bắt họ đổi ý. Người bạn thân chuyển vào Nam, con muốn ra ở riêng, người yêu muốn đi học xa: buồn là bình thường, ép ở lại thì không.
Hai câu hay bị trộn làm một
Thử hình dung (ví dụ giả định): Mai nói với mẹ rằng Tết này Mai muốn đi du lịch với nhóm bạn, mùng ba mới về. Mẹ buồn. Mẹ nói: "Con đi thì ai lo mâm cỗ, họ hàng hỏi mẹ biết nói sao." Câu đó chứa nỗi buồn thật của mẹ, nhưng được nói dưới dạng lý do để Mai không được đi.
Nếu tách ra, mẹ có thể nói hai câu riêng:
- "Mẹ buồn vì Tết không có con mấy ngày đầu." (cảm xúc của mẹ)
- "Con lớn rồi, con được quyết Tết của con." (quyền của Mai)
Và nếu muốn, thêm câu thứ ba: "Mẹ mong con về kịp chiều mùng hai, được không?" (một mong muốn của mẹ, nói thành lời đề nghị). Ba câu này cho Mai biết mẹ cảm thấy gì mà không ép. Mai có nhiều khả năng tự điều chỉnh hơn khi không bị dồn vào thế phải cãi.
Vì sao nỗi buồn dễ biến thành sức ép
Không ai cố tình. Có vài cơ chế rất đời thường:
- Buồn khó nói, lý do dễ nói. Nói "mẹ buồn" làm mình thấy yếu. Nói "con đi thì ai lo cỗ" nghe có vẻ có lý hơn.
- Tưởng người kia phải chịu trách nhiệm cảm xúc của mình. "Con làm mẹ buồn" là cách nói phổ biến, nhưng nó đặt cảm xúc của mẹ lên vai con.
- Nhầm buồn với sai. Khi thấy buồn, ta dễ suy ra người kia đã làm điều sai. Thật ra một mong muốn hoàn toàn chính đáng vẫn có thể làm người khác buồn.
Thomas Gordon, trong Parent Effectiveness Training (1970), phổ biến cách nói "thông điệp bắt đầu từ mình" (I-message): nói về cảm xúc và ảnh hưởng tới mình thay vì kết tội người kia. Dù sách viết cho cha mẹ, cách nói này dùng được trong mọi quan hệ.
Chăm nỗi buồn của chính mình
Tôn trọng ý muốn của người khác không có nghĩa là phải nuốt nỗi buồn. Nỗi buồn cần được chăm, chỉ là chăm bằng cách khác.
Gọi tên đúng cảm xúc
Buồn, tủi, sợ bị bỏ lại, ghen, lo cho người kia: mỗi thứ dẫn tới một nhu cầu khác. Một nhóm nghiên cứu của Matthew Lieberman (2007) cho thấy việc gọi tên cảm xúc bằng lời có liên quan tới giảm hoạt động ở những vùng não gắn với phản ứng cảm xúc mạnh. Không cần biết thuật ngữ, chỉ cần tự hỏi: "Mình đang buồn, hay đang sợ?"
Tìm nhu cầu đằng sau
Mẹ buồn vì con đi Tết có thể là cần được gần con, cần được giữ nếp nhà, hay cần không bị họ hàng hỏi han. Mỗi nhu cầu có cách đáp riêng. Cần gần con thì hẹn một bữa riêng trước Tết. Cần giữ nếp thì nhờ con chuẩn bị cùng hôm hai mươi tám.
Tìm người khác để chia sẻ
Đôi khi chính người làm mình buồn không phải là người nên nghe nỗi buồn ấy nhiều nhất. Mẹ có thể kể với chị bạn, với chồng, thay vì nhắc với con mỗi ngày. Như vậy con không phải mang thêm cảm giác có lỗi.
Bảng phân biệt: nói buồn và ép đổi ý
| Nói ra nỗi buồn | Dùng nỗi buồn để ép |
|---|---|
| "Mình buồn vì cậu chuyển đi." | "Cậu đi thì bỏ mình một mình à?" |
| "Anh hụt hẫng vì em không về ăn cơm." | "Lúc nào em cũng có lý do." |
| "Mẹ nhớ con lắm." | "Nuôi con lớn để con bỏ đi." |
| Nói một lần, rồi để người kia quyết | Nhắc lại mỗi lần gặp |
| Vẫn giúp người kia chuẩn bị | Lạnh nhạt, im lặng kéo dài cho tới khi họ đổi ý |
Cột bên phải thường có hiệu quả tức thời: người kia đổi ý, ở lại. Nhưng cái giá là họ học được rằng nói ra mong muốn với mình là nguy hiểm. Lần sau họ sẽ giấu, hoặc làm rồi mới báo.
Khi người kia cũng buồn vì làm mình buồn
Người đưa ra mong muốn khiến người thân buồn thường cũng không dễ chịu. Mai có thể đi Tết mà cả chuyến lấn cấn. Có thể giúp nhau bằng vài câu đơn giản:
- Người buồn: "Mẹ buồn một chút thôi, con cứ đi chơi vui, đừng lo cho mẹ."
- Người đưa ra mong muốn: "Con biết mẹ buồn. Con về sẽ ở với mẹ trọn ngày mùng ba."
Không cần ai phải giả vờ không có cảm xúc. Chỉ cần cảm xúc không bị dùng làm đòn bẩy.
Lúc nỗi buồn quá lớn
Có những ý muốn của người khác làm mình đau thật sự: vợ hay chồng muốn ly thân, con muốn cắt liên lạc, người yêu muốn chia tay. Kỹ năng tách cảm xúc khỏi quyền của người kia vẫn đúng, nhưng sẽ khó làm một mình. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới ăn, ngủ, công việc, hoặc có lúc nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy tìm tới người thân tin cậy và nhà tâm lý, bác sĩ. Nếu đang nguy hiểm tức thời, gọi 113 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất.
Ngược lại, nếu "ý muốn" của người kia là kiểm soát mình (cấm gặp bạn bè, giữ tiền, theo dõi điện thoại) thì đó không phải loại ý muốn cần được tôn trọng. Bài này không áp dụng cho trường hợp ấy.
Áp dụng được ngay
- Nghĩ tới một mong muốn gần đây của người thân làm mình buồn. Viết ra hai câu tách bạch: "Mình cảm thấy…" và "Họ có quyền…".
- Nói câu thứ nhất với họ một lần, không kèm lý do để họ đổi ý.
- Nếu có mong muốn riêng, nói thành lời đề nghị cụ thể: "Con về kịp chiều mùng hai được không?", và chấp nhận nếu câu trả lời là không.
- Kể nỗi buồn với một người thứ ba tin cậy, thay vì nhắc với chính người kia nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Người thân muốn điều làm mình buồn thì có nên nói không?
Nên nói, một lần, bằng câu về cảm xúc của mình: "Mình buồn vì…". Điều cần tránh là dùng nỗi buồn làm lý do bắt họ đổi ý. Nói ra để họ biết, còn quyết định vẫn là của họ.
Câu "con làm mẹ buồn" có gì sai?
Câu đó đặt trách nhiệm cảm xúc của mẹ lên con, khiến con thấy có lỗi chỉ vì có một mong muốn. Câu "mẹ buồn vì con đi xa" nói cùng một điều mà không kết tội. Con dễ nghe và dễ chia sẻ với mẹ hơn.
Làm sao bớt buồn khi bạn thân chuyển đi xa?
Gọi tên đúng cảm xúc, nói với bạn rằng mình buồn, rồi cùng nhau hẹn cách giữ liên lạc cụ thể như một cuộc gọi mỗi tháng. Kể với những người bạn khác cũng giúp. Nỗi buồn khi xa người thân thường nhẹ dần khi có nếp liên lạc mới.
Im lặng khi buồn có phải là tôn trọng người kia không?
Im lặng ngắn để bình tĩnh thì được. Im lặng kéo dài, lạnh nhạt để người kia tự hiểu và đổi ý thì là một cách gây sức ép. Nói ra một câu ngắn về cảm xúc thường rõ ràng và nhẹ nhàng hơn.
