Lo cho người khác là chu đáo khi việc mình làm khớp với điều người ấy muốn, hoặc ít nhất người ấy được quyền nói "thôi, không cần". Nó thành áp đặt khi mình quyết thay điều người kia nên muốn, làm mà không hỏi, rồi buồn hay giận nếu họ không nhận. Ranh giới không nằm ở lượng công sức bỏ ra, mà ở chỗ ai là người quyết.
Cùng một việc, hai cách hiểu
Thử hình dung (ví dụ giả định): chị Thu thấy em dâu mới sinh, liền nấu sẵn một tuần cháo chân giò, chè đỗ đen, mang sang tận nơi. Em dâu cảm ơn, nhưng em đang ăn theo chế độ bác sĩ dặn và vốn không ăn được chân giò. Chị Thu thì thấy hụt hẫng: "Mình lo cho nó thế mà nó không ăn."
Không ai sai ý tốt. Chỗ lệch là chị Thu lo theo điều chị nghĩ người ở cữ cần, chứ chưa hỏi em dâu muốn gì. Phần lớn chuyện "lo mà thành phiền" trong nhà đều có hình dạng như vậy.
| Dấu hiệu | Thiên về chu đáo | Thiên về áp đặt |
|---|---|---|
| Trước khi làm | Hỏi, hoặc đã biết chắc người kia thích | Tự đoán, không hỏi |
| Khi người kia từ chối | Nhận lại nhẹ nhàng | Năn nỉ, trách, kể công |
| Người được lo cảm thấy | Được nghĩ tới | Mắc nợ, khó từ chối |
| Lý do bên trong | Muốn người kia dễ chịu | Muốn mình thấy yên tâm, đúng |
| Lặp lại lần sau | Điều chỉnh theo phản hồi | Làm y như cũ |
Vì sao người lo nhiều dễ quên hỏi
Có vài lý do khá đời thường:
- Lấy mình làm thước đo. Mình sợ lạnh nên ép người khác mặc áo. Mình thích đông vui nên tổ chức tiệc bất ngờ cho người vốn ngại chỗ đông. Lee Ross và cộng sự (1977) mô tả một khuynh hướng gần với chuyện này, gọi là hiệu ứng đồng thuận giả (false consensus effect): ta hay tưởng người khác cũng chọn, cũng thích như mình nhiều hơn thực tế.
- Lo để bớt lo. Mẹ gọi mười cuộc khi con đi xa không hẳn vì con cần, mà vì mẹ cần nghe giọng con mới ngủ được. Nhu cầu đó chính đáng, nhưng là nhu cầu của mẹ.
- Kinh nghiệm cũ. Hồi xưa thiếu thốn, được cho là quý. Người lớn tuổi hay mang thói quen "cứ cho đã, từ chối là chê" vào thời mà người trẻ đã có đủ và muốn được chọn.
- Vai được giao sẵn. Người làm mẹ, chị cả, trưởng phòng quen với việc "phải lo cho mọi người", nên hỏi ý có khi bị coi là thiếu trách nhiệm.
Bốn câu tự hỏi trước khi lo
Không cần hỏi trước mọi việc nhỏ. Nhưng với việc tốn công, tốn tiền, hay chạm tới đời sống riêng của người kia, thử dừng lại bốn câu:
- Người ấy có từng nói muốn việc này không? Nếu có, cứ làm. Nếu chưa, đoán chỉ là đoán.
- Nếu họ không cần, họ có dám nói không? Người dưới, người đang nhờ vả mình, người ngại va chạm thường không dám từ chối.
- Việc này giúp họ, hay giúp mình yên tâm? Cả hai đều được, nhưng nên biết mình đang làm vì ai.
- Mình có làm lại được theo cách khác nếu họ muốn? Nếu chỉ chấp nhận làm đúng một kiểu, đó là dấu hiệu đang áp đặt.
Những vùng dễ trượt nhất
Ăn uống
Gắp thức ăn vào bát người khác là nét thân tình của mâm cơm Việt. Nó thành phiền khi người kia đang ăn kiêng, không ăn được món đó, hay đã no. Cách giữ nét đẹp mà không ép: gắp vào đĩa chung gần người kia, hoặc hỏi "anh ăn thêm miếng cá không?" và nhận chữ "thôi" lần đầu.
Quà tặng
Quà to mà không hợp vừa tốn tiền người tặng, vừa làm khó người nhận vì phải giữ cho phải phép. Hỏi trước hoặc tặng thứ dễ dùng hết (đồ ăn, hoa, một bữa chung) an toàn hơn đồ trang trí, đồ dùng lâu dài.
Sắp xếp nhà cửa của người khác
Con cái về quê dọn tủ cho bố mẹ, mẹ lên thành phố xếp lại bếp cho con dâu. Ai cũng vì thương, nhưng chỗ để đồ là thói quen sống của chủ nhà. Hỏi trước "con xếp lại góc này được không bố?" giữ được cả ý tốt lẫn quyền của chủ nhà.
Lời khuyên không được hỏi
Khi một người kể chuyện khó, phản xạ của người thương họ là khuyên ngay. Nhiều khi người kể chỉ muốn được nghe. Câu hỏi đơn giản: "Em muốn chị góp ý, hay chỉ muốn kể cho nhẹ lòng?" tránh được rất nhiều cuộc nói chuyện lệch nhịp.
Sức khoẻ
Mua thuốc bổ, đặt lịch khám, ép kiêng khem cho người thân. Đây là vùng thương nhiều nên dễ lấn quyền nhất. Thông tin có thể đưa, lo lắng có thể nói, nhưng quyết định chữa gì, ăn gì vẫn là của người bệnh, và chuyện thuốc men nên hỏi bác sĩ.
Khi người kia từ chối sự chăm lo
Lúc nghe "thôi, chị đừng mang sang nữa", người lo nhiều dễ thấy bị chối bỏ. Thật ra người kia từ chối một cách lo, không phải từ chối tình cảm. Có thể tách hai thứ ấy ra bằng câu hỏi tiếp: "Vậy chị giúp em việc gì thì đỡ cho em nhất?"
Với em dâu trong ví dụ trên, câu trả lời có thể là "chị trông bé một buổi chiều để em ngủ". Việc ấy không tốn bằng nồi cháo, nhưng đúng thứ người kia cần. Chị Thu vẫn được lo, em dâu vẫn được nhận, và cả hai không ai phải giả vờ.
Cũng nên chấp nhận có lúc người ta muốn tự làm. Tự nấu bữa ăn, tự sắp xếp nhà, tự giải quyết chuyện của mình là cách nhiều người giữ cảm giác làm chủ đời mình, nhất là người vừa ốm dậy, người già, người mới ra ở riêng. Lùi lại lúc đó cũng là một cách lo.
Lo nhiều mà không mệt
Người hay lo cho người khác cũng có mong muốn của riêng mình: muốn được ghi nhận, muốn thấy mình có ích. Những mong muốn ấy chính đáng. Vấn đề chỉ đến khi chúng được thoả mãn bằng cách làm thay người khác mà không hỏi. Nói thẳng mong muốn của mình nhẹ nhàng hơn nhiều: "Chị thích được giúp em, có việc gì cứ bảo chị nhé" vừa để ngỏ cửa, vừa không ép.
Một điều nhỏ nữa: đừng tính sổ. Câu "mẹ lo cho con từng ấy năm" nói ra lúc giận biến mọi sự chăm lo cũ thành món nợ. Người nghe từ đó sẽ ngại nhận thêm.
Áp dụng được ngay
- Chọn một việc mình hay làm cho người thân mà chưa từng hỏi (gửi đồ ăn, gọi nhắc, mua đồ) và hỏi trong tuần này: "Việc này có đúng thứ con cần không, hay có cách khác đỡ hơn?"
- Trước khi khuyên ai, hỏi một câu: "Em muốn nghe góp ý hay muốn kể thôi?"
- Ở mâm cơm, gắp vào đĩa chung thay vì vào bát người khác, và nhận chữ "thôi" ngay lần đầu.
- Khi bị từ chối, hỏi tiếp: "Vậy chị giúp gì thì đỡ cho em nhất?"
- Nói ra mong muốn của mình thay vì làm thay: "Mẹ thích được giúp, có gì con cứ nhờ."
Câu hỏi thường gặp
Chu đáo và áp đặt khác nhau thế nào?
Chu đáo là làm điều người kia muốn hoặc đã đồng ý, và để họ được quyền từ chối. Áp đặt là quyết thay điều người kia nên muốn rồi buồn, giận khi họ không nhận. Phép thử đơn giản là xem mình phản ứng thế nào khi bị nói "không cần".
Bố mẹ lo quá nhiều cho con đã lớn thì nói sao?
Ghi nhận tình thương trước, rồi nói cụ thể việc nào con muốn tự làm và việc nào con vẫn muốn bố mẹ giúp. Ví dụ: "Con biết mẹ lo, con tự đi khám được, mẹ chỉ cần nhắc con một lần thôi." Đưa cho bố mẹ một cách khác để lo giúp họ dễ lùi hơn.
Tặng quà có nên hỏi trước không?
Với quà đắt, quà dùng lâu dài hay quà cho người mình chưa hiểu sở thích, hỏi trước giúp tránh lãng phí. Muốn giữ bất ngờ, có thể hỏi gián tiếp người thân của họ, hoặc chọn thứ dễ dùng hết như đồ ăn, hoa, một buổi đi chơi chung.
Vì sao lo cho người khác mà vẫn bị chê?
Thường vì việc mình làm không khớp với điều họ muốn, hoặc họ thấy mình không được hỏi. Lời chê ấy nhắm vào cách lo, không phải vào tình cảm. Hỏi "vậy giúp gì thì đỡ nhất" là cách chuyển sự chăm lo sang đúng chỗ.
Không hỏi mà vẫn đoán đúng ý người khác có được không?
Được, khi đã sống cùng lâu và từng thấy người kia vui với việc đó. Nhưng sở thích con người thay đổi theo tuổi, sức khoẻ, hoàn cảnh, nên thỉnh thoảng hỏi lại vẫn cần, kể cả với người rất thân.
