Không đồng ý với điều người khác muốn mà vẫn tôn trọng họ là việc làm được: tách hai câu "mình hiểu bạn muốn điều này" và "mình nghĩ khác" ra, nói câu thứ nhất trước, và nhớ rằng với những việc thuộc đời riêng của người kia, quyền quyết là của họ. Công nhận một mong muốn không có nghĩa là tán thành nó, càng không có nghĩa là phải làm theo.
Công nhận, đồng ý và chiều theo là ba việc khác nhau
Nhiều cuộc cãi nhau trong nhà bắt nguồn từ việc trộn ba chuyện này làm một. Người con nói "con muốn nghỉ việc nhà nước để mở quán". Bố đáp ngay "nghỉ là dại". Người con nghe thành "bố không thèm hiểu con". Trong khi bố có thể đã hiểu, chỉ là không đồng ý.
| Việc | Nghĩa | Câu ví dụ |
|---|---|---|
| Công nhận | Cho người kia biết mình đã nghe và hiểu họ muốn gì, vì sao | "Con muốn được làm việc của riêng mình, bố hiểu." |
| Đồng ý | Mình cũng thấy điều đó nên làm | "Bố thấy con mở quán là hợp." |
| Chiều theo | Mình làm hoặc ủng hộ dù có đồng ý hay không | "Bố cho con vay vốn." |
Có thể công nhận mà không đồng ý. Có thể không đồng ý mà vẫn chiều theo, vì thương. Cũng có thể không đồng ý và không chiều theo, nhưng vẫn công nhận. Chính bước công nhận là thứ hay bị bỏ qua nhất, và cũng là thứ giữ được quan hệ.
Vì sao công nhận trước lại quan trọng
Khi một mong muốn bị bác ngay, người nói thường không còn nghe được lý lẽ phía sau. Họ bận bảo vệ chính mình. Công nhận trước làm hạ nhiệt: người kia thấy mình được hiểu, nên đủ bình tĩnh để nghe ý khác.
John Gottman, người nghiên cứu các cặp vợ chồng nhiều thập kỷ, mô tả việc "chấp nhận ảnh hưởng" (accepting influence) của người bạn đời: sẵn lòng để ý muốn của người kia thay đổi phần nào cách mình nghĩ và quyết. Trong các nghiên cứu của ông với các cặp vợ chồng mới cưới, những người chồng không chịu chấp nhận ảnh hưởng của vợ có tỷ lệ hôn nhân đổ vỡ cao hơn. Ý chính ở đây không phải là phải chiều nhau, mà là phải để ý muốn của người kia có chỗ đứng trong cuộc bàn bạc.
Ý muốn của ai thì người ấy quyết
Không phải mọi bất đồng đều cần đi tới một quyết định chung. Trước khi tranh luận, nên hỏi: việc này thuộc đời ai?
- Việc riêng của người kia: cắt tóc kiểu gì, học ngành gì (với người đã trưởng thành), yêu ai, tiêu tiền riêng ra sao, theo sở thích nào. Mình được góp ý một lần, có lý do, rồi lùi lại.
- Việc chung: mua nhà, sinh con, chuyển chỗ ở, chi tiêu chung. Hai bên đều có quyền, cần bàn tới khi cả hai chấp nhận được.
- Việc ảnh hưởng tới người thứ ba: chuyện con nhỏ, chuyện bố mẹ già. Ý muốn của người thứ ba ấy cũng cần được hỏi.
Với việc riêng, lời góp ý tốt có hình dạng: "Mẹ lo vì lý do này. Mẹ nói một lần thôi, còn quyết là ở con." Lời góp ý lặp lại mỗi bữa cơm thì không còn là góp ý.
Nói "mình nghĩ khác" mà không gạt đi
Khi đã công nhận, bước tiếp là nói ý mình. Vài nguyên tắc giúp câu nói không thành phán xét:
- Nói về lo lắng của mình, không về con người họ. "Anh lo quán đầu tư nhiều mà khó thu hồi" thay cho "em không biết kinh doanh".
- Nói cụ thể, có căn cứ. Một lo lắng cụ thể dễ được bàn hơn một nỗi sợ chung chung.
- Hỏi xem họ đã nghĩ tới chưa. "Em tính chỗ đó thế nào?" Thường người kia đã nghĩ, chỉ chưa kể.
- Nói rõ mình sẽ làm gì nếu họ vẫn chọn như vậy. "Anh vẫn thấy rủi ro, nhưng nếu em làm thì anh phụ được phần sổ sách."
Câu cuối rất có giá trị. Nó báo rằng bất đồng không đi kèm rút lui tình cảm. Nhiều người ngại nói ra mong muốn với người thân chính vì sợ bị "cắt đứt" nếu chọn khác.
Những câu nghe như tôn trọng mà không phải
| Câu | Vì sao làm người nghe tổn thương | Thay bằng |
|---|---|---|
| "Tuỳ, muốn làm gì thì làm." | Giọng buông xuôi, nghe như bị bỏ mặc | "Anh nghĩ khác, nhưng đây là việc của em. Em quyết." |
| "Rồi sẽ biết." | Chờ người kia thất bại | "Nếu có trục trặc, cứ nói với anh." |
| "Ai lại muốn thế." | Coi mong muốn đó là lạ, đáng xấu hổ | "Em muốn thế vì sao, anh muốn hiểu." |
| "Bố mẹ chỉ muốn tốt cho con." | Đặt ý muốn của mình lên trên, không bàn được nữa | "Bố mẹ lo chỗ này. Con thấy thế nào?" |
Khi bất đồng là về giá trị
Có những bất đồng không giải được bằng thông tin: người muốn sống ở quê, người muốn ở phố; người muốn đi làm việc ở nước ngoài, người muốn ở gần nhà; người muốn sống một mình, người muốn con sớm lập gia đình. Những mong muốn này gắn với điều mỗi người coi là quan trọng trong đời.
Với loại bất đồng này, mục tiêu thực tế không phải là thuyết phục, mà là sống chung được với khác biệt. Một vài cách giúp:
- Nói chuyện về điều quan trọng đằng sau mong muốn: tự do, an toàn, gần gia đình, được ghi nhận. Đôi khi hai người chung giá trị nhưng chọn cách khác nhau.
- Thoả thuận tần suất bàn lại: "Mình không nói chuyện này mỗi tuần nữa, nửa năm ngồi lại một lần."
- Tìm phần nhỏ có thể làm cùng: không đồng ý con sống xa, nhưng giúp con tìm chỗ ở an toàn.
Khi nào không cần "tôn trọng" một mong muốn
Tôn trọng mong muốn của người khác có giới hạn: khi mong muốn đó làm hại người khác, hay đòi mình làm điều trái luật, trái lương tâm. Tôn trọng ý muốn người yêu muốn đi chơi với bạn là một chuyện; chịu đựng khi người kia muốn kiểm soát điện thoại, tiền bạc, giờ giấc của mình là chuyện khác. Ở đó, nói khéo không giải quyết được. Nếu thấy mình không an toàn, bị đe doạ hay bị kiểm soát, hãy nói chuyện với người thân tin cậy hoặc nhà tâm lý; nguy hiểm tức thời gọi 113.
Áp dụng được ngay
- Lần tới nghe một mong muốn mình không đồng ý, nói một câu công nhận trước: "Em muốn… vì…, anh hiểu." Rồi mới nói ý mình.
- Trước khi tranh luận, hỏi mình: việc này thuộc đời ai? Nếu là việc riêng của người kia, góp ý một lần rồi lùi.
- Thử câu "Anh vẫn nghĩ khác, nhưng nếu em làm thì anh giúp được phần…".
- Bỏ câu "tuỳ, muốn làm gì thì làm" khỏi vốn từ tuần này.
Câu hỏi thường gặp
Tôn trọng ý muốn người khác có phải là đồng ý với họ không?
Không. Tôn trọng là ghi nhận người kia có quyền muốn điều đó và, với việc của riêng họ, có quyền quyết. Mình vẫn được nói ý khác, có lý do, miễn là không gạt đi hay ép họ đổi ý.
Làm sao nói không đồng ý với bố mẹ mà không bị coi là cãi?
Nói câu công nhận lo lắng của bố mẹ trước, rồi nói ý mình bằng giọng bình tĩnh, kèm lý do cụ thể. Có thể hẹn nói chuyện vào lúc thư thả thay vì giữa bữa cơm. Cho bố mẹ biết mình vẫn cần lời khuyên của họ ở những phần khác.
Vợ chồng bất đồng chuyện lớn thì ai quyết?
Việc chung như nhà cửa, con cái, tiền chung thì cả hai đều có quyền, nên bàn tới khi cả hai chấp nhận được, có thể cần thời gian. Nếu bế tắc kéo dài, một buổi tư vấn hôn nhân với người có chuyên môn thường giúp được.
Góp ý cho bạn bè về lựa chọn của họ đến đâu là vừa?
Một lần, có lý do, nói riêng. Sau đó nếu bạn vẫn chọn như vậy thì lùi lại và cho bạn biết mình vẫn ở đó nếu cần. Nhắc đi nhắc lại khiến bạn ngại kể chuyện với mình.
