Muốn người kia trả lời thật câu "bạn muốn gì", phải làm cho câu trả lời thật trở nên an toàn: hỏi lúc người ta còn chọn được, đưa sẵn vài lựa chọn cụ thể, nói trước rằng mình chấp nhận cả câu trả lời không như mình mong, và giữ đúng lời đó khi nghe xong. Người ta nói "gì cũng được" không phải vì không có ý, mà vì đã quen thấy ý mình bị gạt đi, hoặc sợ làm phiền người hỏi.
Vì sao câu "muốn gì" hay nhận về "tuỳ"
Thử hình dung (ví dụ giả định): Hùng hỏi mẹ "Tết này mẹ muốn quà gì?". Mẹ đáp "Mẹ có thiếu gì đâu". Hùng mua cái máy massage. Mẹ cất trong tủ. Thật ra mẹ muốn Hùng về sớm hai ngày để cùng gói bánh, nhưng câu hỏi "quà gì" chỉ mở cửa cho đồ vật, và mẹ không muốn đòi thời gian của con.
Câu hỏi về mong muốn hay vấp ở bốn chỗ:
- Hỏi quá rộng. "Muốn gì?" bắt người nghe tự dựng cả danh sách trong đầu. Nhiều người thấy mệt nên chọn chữ "tuỳ" cho nhanh.
- Hỏi lúc đã chốt. Vé đã đặt, nhà hàng đã gọi, rồi mới hỏi "em thấy được không". Người kia hiểu đây là câu hỏi để gật.
- Người hỏi từng phản ứng khó chịu. Một lần nói thật mà bị cười, bị cãi, bị bảo "sao khó thế", người ta nhớ rất lâu.
- Chênh lệch vai. Con với bố mẹ, nhân viên với sếp, dâu với nhà chồng, khách với chủ nhà. Người ở vị trí thấp hơn thường đoán ý người hỏi rồi trả lời theo đó.
Trong văn hoá Việt còn thêm lớp khách sáo: lời mời đầu tiên thường được đáp bằng lời từ chối cho phải phép. Người hỏi một lần rồi tin ngay chữ "không" dễ bỏ lỡ mong muốn thật; người hỏi dồn dập lại làm người kia khó xử. Bài Hỏi lần hai trong cùng danh mục bàn kỹ chỗ này.
Hỏi hẹp lại: từ "muốn gì" sang "chọn cái nào"
Cách dễ nhất để có câu trả lời thật là thu hẹp câu hỏi. Đưa hai, ba lựa chọn cụ thể, kèm một cửa mở cho ý khác.
| Câu hỏi dễ nhận "tuỳ" | Câu hỏi dễ được trả lời |
|---|---|
| Tối nay ăn gì? | Tối nay mình nấu ở nhà, ăn bún gần ngõ, hay em đang thèm món gì khác? |
| Sinh nhật mẹ muốn gì? | Sinh nhật mẹ thích cả nhà đi ăn ngoài, nấu ở nhà, hay con về ở với mẹ thêm một hôm? |
| Anh thấy kế hoạch này sao? | Trong kế hoạch này, chỗ nào anh thấy chưa ổn nhất? |
| Cuối tuần đi đâu? | Cuối tuần em muốn đi đâu đó hay muốn ở nhà nghỉ? |
Câu "chỗ nào chưa ổn nhất" có một ưu điểm: nó cho phép người kia chê mà không phải tự mở đầu lời chê. Câu hỏi giả định rằng chắc chắn có chỗ chưa ổn, nên nói ra không bị coi là bới lông tìm vết.
Lựa chọn đưa ra phải là lựa chọn thật. Nếu đưa ba phương án mà trong bụng chỉ chấp nhận một, người kia sẽ sớm nhận ra và từ lần sau quay về chữ "tuỳ".
Nói trước rằng câu trả lời nào cũng được đón
Người kia dám trả lời thật khi biết mình sẽ không bị phạt vì câu trả lời. "Phạt" ở đây thường rất nhỏ: một tiếng thở dài, một câu "thế à", một khuôn mặt chùng xuống. Những tín hiệu đó đủ để người nghe rút lui.
Vài câu mở đầu giúp hạ rào:
- "Anh hỏi thật, em chọn gì anh cũng làm theo được."
- "Con không muốn đi cũng không sao, bố chỉ cần biết để sắp xếp."
- "Nếu chị thấy không hợp thì cứ nói, em sửa còn kịp."
Câu mở đầu chỉ có tác dụng nếu hành động khớp. Khi người kia nói một điều mình không mong, phản ứng đầu tiên nên là ghi nhận: "Ừ, em muốn ở nhà. Được." Bàn lại, nếu cần, để sau. Một lần đón nhận bình thản có giá trị hơn mười lần hứa "cứ nói thật đi".
Đừng hỏi khi mình chưa sẵn sàng nghe "không"
Marshall Rosenberg, trong Nonviolent Communication, phân biệt lời đề nghị với đòi hỏi bằng phép thử: khi bị từ chối, người nói phản ứng thế nào. Câu hỏi về mong muốn cũng vậy. Nếu chỉ một đáp án làm mình vui, đó là câu xin đồng ý chứ không phải câu hỏi. Khi ấy nói thẳng mình muốn gì còn tốt hơn giả vờ hỏi.
Chọn lúc hỏi và cách hỏi
Thời điểm ảnh hưởng nhiều tới độ thật của câu trả lời.
- Hỏi sớm, trước khi chốt. Hỏi ý trước khi đặt vé, trước khi báo người khác, trước khi trả tiền cọc. Hỏi sau thì người kia phải cân thêm cái giá của việc huỷ.
- Hỏi riêng, không giữa đám đông. Hỏi giữa mâm cơm đông người, nhiều người sẽ trả lời theo số đông. Một tin nhắn riêng hay vài phút đi bộ cùng nhau cho kết quả khác hẳn.
- Cho thời gian nghĩ. "Em nghĩ đi, tối nhắn anh cũng được." Người hướng nội, người cẩn trọng, người lớn tuổi thường cần thời gian mới biết mình muốn gì.
- Hỏi bằng kênh người kia thoải mái. Có người nói qua tin nhắn dễ hơn nói trực tiếp, có người ngược lại.
Với người ở vị trí thấp hơn mình (con, nhân viên, người giúp việc, em út trong nhà), nên nói rõ quyền quyết của họ tới đâu. "Chuyện đi đâu bố mẹ quyết, nhưng ăn gì trên đường con chọn" là câu hỏi trung thực hơn "con muốn gì", vì không hứa điều mình không cho.
Khi người kia đáp "gì cũng được"
Dù hỏi khéo đến đâu, vẫn có lúc nhận về "tuỳ". Đừng vội coi đó là đồng ý mọi thứ. Có vài cách đi tiếp:
- Hỏi điều không muốn. "Thế có món nào em không muốn ăn hôm nay không?" Nhiều người dễ nói điều mình không muốn hơn điều mình muốn.
- Đề xuất một phương án rồi quan sát. "Vậy mình đi ăn lẩu nhé?" Nếu người kia ngập ngừng, đó là dấu hiệu nên hỏi thêm.
- Cho chấm điểm nhanh. "Lẩu, cơm, bún, em cho mỗi món mấy điểm trên mười?" Cách này bớt áp lực vì không ai phải chọn dứt khoát.
- Chấp nhận thật. Đôi khi người ta thật sự không có ý kiến. Khi đó cứ quyết, và đừng trách nếu sau đó người kia có góp ý nhỏ.
Những câu hỏi làm hỏng việc hỏi
Một số kiểu câu nghe như hỏi ý nhưng thật ra đóng cửa:
| Kiểu câu | Ví dụ | Người nghe hiểu là |
|---|---|---|
| Hỏi kèm đáp án | "Em muốn đi biển đúng không?" | Anh đã quyết, chỉ cần em gật |
| Hỏi kèm lời nhắc công | "Mẹ lo hết rồi, con còn muốn gì nữa?" | Đòi thêm là vô ơn |
| Hỏi kiểu thử thách | "Thế em muốn gì thì nói đi?" | Nói ra sẽ bị bắt bẻ |
| Hỏi rồi chê ngay | "Muốn ăn gì? — Phở à, phở hôm qua ăn rồi." | Lần sau đừng đề xuất |
Kiểu thứ tư rất phổ biến và ít ai để ý. Nếu thấy lựa chọn của người kia chưa hợp, hãy nói lý do của mình rồi hỏi tiếp, thay vì gạt đi: "Hôm qua ăn phở rồi, em có muốn đổi món không, hay vẫn thích phở?"
Vì sao đáng bỏ công hỏi cho đúng
Có một nhóm nghiên cứu của Thomas Gilovich, Kenneth Savitsky và Victoria Medvec (1998) về ảo tưởng minh bạch: người ta thường tin cảm xúc và ý nghĩ của mình lộ ra ngoài rõ hơn thực tế. Hệ quả ngược lại cũng đáng nghĩ: người hỏi hay tưởng mình đã hiểu ý người kia, trong khi người kia chưa hề nói. Hỏi cho đúng là cách bù lại khoảng cách ấy.
Lợi ích thực tế thì dễ thấy. Quà tặng đúng thứ được dùng. Chuyến đi bớt một người ngồi im cả buổi. Người kia dần tin rằng nói ra mong muốn với mình là an toàn, và lần sau sẽ tự nói mà không đợi hỏi.
Áp dụng được ngay
- Tuần này, thay một câu "muốn gì?" bằng câu có ba lựa chọn và một cửa mở. Ví dụ: "Tối nay nấu canh chua, rau luộc hay em muốn món khác?"
- Thử câu "chỗ nào chưa ổn nhất" khi hỏi ý ai đó về một kế hoạch mình vừa làm.
- Lần tới nghe một câu trả lời không như ý, chỉ đáp "Ừ, được" trước đã. Bàn sau.
- Hỏi riêng một người hay im lặng trong nhóm, bằng tin nhắn, về một việc chung sắp tới.
- Trước khi hỏi, tự kiểm: nếu người kia chọn khác mình, mình có làm theo được không? Không được thì nói thẳng ý mình thay vì hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hỏi người yêu muốn ăn gì cứ nhận về "tuỳ anh"?
Thường vì câu hỏi quá rộng, hoặc người kia từng đề xuất rồi bị chê. Hãy đưa hai, ba lựa chọn cụ thể và hỏi thêm món nào không muốn ăn. Khi người kia chọn, làm theo mà không bình luận để lần sau họ dám chọn tiếp.
Hỏi ý người lớn tuổi thế nào để họ không khách sáo?
Hỏi sớm, hỏi riêng và đưa lựa chọn cụ thể có liên quan tới thời gian, công sức chứ không chỉ đồ vật. Người lớn tuổi hay ngại đòi hỏi con cháu, nên câu "mẹ thích con về thêm một hôm hay thích cả nhà đi ăn" dễ được trả lời hơn "mẹ muốn gì".
Đưa sẵn lựa chọn có phải là áp đặt không?
Không, nếu các lựa chọn đều là lựa chọn thật và luôn có cửa mở cho ý khác. Lựa chọn giúp người kia bớt phải nghĩ từ đầu. Áp đặt là khi chỉ có một đáp án được chấp nhận.
Làm sao biết người kia đang nói thật hay chỉ chiều mình?
Không đọc được lòng người, nhưng có thể làm cho nói thật dễ hơn: hỏi riêng, cho thời gian, và hỏi thêm điều họ không muốn. Nếu câu trả lời luôn trùng với ý mình, hãy thử đề xuất một phương án mình không thích để xem họ có dám chọn khác không.
Có nên hỏi ý con nhỏ về chuyện của cả nhà?
Nên hỏi, kèm nói rõ phần nào con được quyết và phần nào bố mẹ quyết. Câu hỏi trung thực về phạm vi giúp con tin lời bố mẹ hơn câu "con muốn gì cũng được" rồi không làm theo.
