Khi đã hứa đáp ứng một mong muốn của ai đó mà thấy khó giữ lời, cách tử tế nhất là nói lại sớm: báo ngay khi biết mình không làm được, nói rõ phần nào còn làm được, và đưa một phương án thay thế. Lời hứa bị huỷ sớm làm người kia hụt hẫng một chút; lời hứa bị bỏ lửng đến phút cuối làm họ mất cả thời gian lẫn lòng tin.
Vì sao người ta hay hứa quá sức
Thử hình dung (ví dụ giả định): Nam hứa với em gái sẽ ra sân bay đón lúc mười giờ tối thứ sáu. Đến thứ năm, công ty báo Nam phải đi công tác sáng thứ bảy, tối thứ sáu phải chuẩn bị tài liệu. Nam nghĩ "chắc vẫn kịp", không nói gì. Tối thứ sáu, chín giờ rưỡi Nam mới nhắn "anh không đi được". Em gái phải gọi xe lúc nửa đêm, kéo vali một mình.
Nam không có ý xấu. Lời hứa ban đầu là thật. Nhưng có mấy lý do khiến người ta hứa nhiều hơn làm được:
- Lạc quan về thời gian. Daniel Kahneman và Amos Tversky mô tả "ngụy biện kế hoạch" (planning fallacy) từ cuối thập niên 1970: người ta thường ước tính thời gian làm một việc ngắn hơn thực tế, kể cả khi đã từng trễ những việc tương tự. Các thí nghiệm sau đó của Roger Buehler và cộng sự (1994) với sinh viên làm luận văn cũng cho kết quả tương tự.
- Ngại từ chối lúc được nhờ. Nhận lời ngay dễ hơn nói "để anh xem lịch".
- Tưởng tượng tương lai rảnh hơn hiện tại. Tuần sau, tháng sau luôn có vẻ thoáng hơn tuần này.
- Muốn làm người kia vui ngay. Lời hứa đem lại niềm vui tức thì cho cả hai bên.
Giữ lời có phải lúc nào cũng tốt hơn
Giữ lời là một giá trị quan trọng. Nhưng giữ lời bằng mọi giá có lúc làm tổn hại nhiều hơn. Nếu Nam bỏ dở tài liệu để ra sân bay, buổi công tác có thể hỏng, Nam mệt và cáu, cả buổi đón em không vui. Câu hỏi thực tế không phải "giữ hay bỏ", mà là:
| Câu tự hỏi | Nếu trả lời "có" |
|---|---|
| Người kia đã sắp xếp nhiều thứ dựa trên lời hứa? | Cố giữ, hoặc báo cực sớm và giúp họ thu xếp lại |
| Có ai khác làm thay được, gần như tương đương? | Đề xuất người thay, hỏi người kia có đồng ý không |
| Giữ lời sẽ làm mình hỏng một việc quan trọng khác? | Nói lại, kèm phương án bù |
| Đây là lần thứ mấy mình nói lại với người này? | Nếu nhiều lần, cần xem lại cách mình hứa |
Nói lại sớm thế nào
Một lời nói lại tốt có bốn phần, ngắn gọn:
- Nói thẳng điều không làm được. "Anh không ra đón em tối thứ sáu được."
- Lý do ngắn, không kể lể. "Công ty vừa báo anh phải đi công tác sáng thứ bảy."
- Nhận phần mình. "Anh xin lỗi vì đã hứa rồi lại đổi."
- Đưa phương án. "Anh đặt sẵn xe đón cho em, hoặc nhờ anh Hùng đi thay, em chọn nhé."
Phần thứ tư quan trọng nhất. Nó cho thấy mình vẫn coi trọng mong muốn của người kia, chỉ thay cách đáp ứng. Đừng tự chốt phương án thay; để người kia chọn, vì đó là nhu cầu của họ.
Thời điểm: càng sớm càng tốt
Ngay khi thấy khả năng không giữ được lời là trên một nửa, nên báo. Đợi tới lúc chắc chắn mới báo thường là đã muộn. Có thể báo dưới dạng cảnh báo trước: "Tuần này anh có thể bị gọi đi công tác, nếu vậy anh không đón em được. Thứ năm anh báo chắc." Người kia có thời gian chuẩn bị phương án dự phòng.
Những cách nói lại làm tổn thương thêm
- Im lặng tới phút cuối rồi nhắn một câu.
- Lý do mơ hồ: "Anh có việc." Người nghe dễ hiểu là mình không được ưu tiên.
- Đổ lỗi ngược: "Em cũng đâu nhắc anh." Lời hứa là của người hứa.
- Hứa bù lớn hơn để xoá cảm giác có lỗi: "Lần sau anh đưa em đi chơi cả tuần." Nếu lời hứa bù cũng không giữ được, vòng lặp lặp lại.
- Coi nhẹ mong muốn của người kia: "Có đón đâu mà, em tự đi cũng được." Có thể là đúng, nhưng nói ra như vậy là phủ nhận việc họ đã mong.
Hứa cho vừa sức từ đầu
Cách tốt nhất để ít phải nói lại là hứa ít hơn nhưng chắc hơn. Vài thói quen nhỏ:
- Xin thời gian trước khi nhận: "Để anh xem lịch rồi tối nay trả lời em."
- Hứa phần chắc, nói rõ phần chưa chắc: "Anh chắc chắn đón được nếu máy bay đáp trước mười giờ. Muộn hơn thì anh chưa hứa được."
- Ghi lại lời hứa. Một dòng trong lịch điện thoại giúp nhớ và giúp thấy mình đã hứa bao nhiêu thứ trong một tuần.
- Cộng thêm thời gian. Biết mình hay lạc quan, nên ước lượng xong thì cộng thêm một khoảng dự phòng.
Với trẻ con, lời hứa nặng hơn
Trẻ nhớ lời hứa rất lâu, và thường hiểu theo nghĩa đen. "Cuối tuần bố đưa con đi sở thú" với người lớn có thể là một ý định, với trẻ là một ngày cụ thể. Khi phải đổi, nên nói với con sớm, giải thích ngắn, và đưa ngày khác cụ thể: "Chủ nhật này bố phải trực. Bố đưa con đi chủ nhật tuần sau, mình đánh dấu vào lịch nhé." Rồi giữ đúng lần thứ hai. Trẻ tha thứ được một lần đổi; trẻ khó tin lại nếu lần đổi thứ hai cũng không giữ.
Khi người kia là người thất hứa với mình
Bài này viết từ phía người hứa, nhưng phía ngược lại cũng hay gặp: mình là người được hứa rồi bị lỡ. Cách đón một lời nói lại cũng ảnh hưởng tới việc lần sau người kia có dám nói sớm không.
- Cảm ơn vì đã báo sớm, kể cả khi đang hụt hẫng: "Cảm ơn anh đã nói trước, em kịp đặt xe." Câu này khuyến khích người kia lần sau tiếp tục báo sớm thay vì im lặng.
- Nói cảm xúc ngắn gọn, không kể tội: "Em hơi buồn vì đã mong anh ra đón."
- Chọn phương án thay nếu người kia đưa ra, hoặc nói thẳng điều mình cần.
Nếu một người thất hứa với mình nhiều lần, có thể nói chuyện về khuôn mẫu chứ không về từng lần: "Mấy lần gần đây anh hẹn rồi lại đổi. Em muốn mình chỉ hẹn những việc anh chắc làm được." Đây là một mong muốn chính đáng, nói ra được mà không cần trách.
Áp dụng được ngay
- Mở lịch, xem các lời hứa trong tuần. Lời hứa nào có khả năng không giữ được trên một nửa, báo ngay hôm nay.
- Tập câu bốn phần: không làm được gì, vì sao, xin lỗi, phương án nào.
- Lần tới được nhờ, xin thời gian: "Để mình xem lịch rồi trả lời."
- Với con nhỏ, khi phải đổi lời hứa, ghi ngày thay thế lên lịch cùng con.
Câu hỏi thường gặp
Hứa rồi mà không làm được thì nên làm gì?
Báo sớm nhất có thể, nói thẳng điều không làm được kèm lý do ngắn, xin lỗi và đưa phương án thay để người kia chọn. Đừng đợi tới phút cuối mới nhắn. Báo sớm giúp người kia còn thời gian thu xếp.
Vì sao mình hay hứa rồi lại trễ hẹn?
Phần lớn người ta lạc quan về thời gian: ước tính việc gì cũng nhanh hơn thực tế, hiện tượng tâm lý học gọi là ngụy biện kế hoạch. Xin thời gian trước khi nhận lời và cộng thêm khoảng dự phòng khi ước lượng giúp bớt hứa quá sức.
Huỷ hẹn với bạn thế nào cho không mất lòng?
Nói sớm, nói thật, nhận phần mình và đề xuất một ngày khác cụ thể. Tránh lý do mơ hồ kiểu "có việc". Nếu bạn đã chuẩn bị nhiều, hỏi xem mình bù được gì.
Thất hứa với con có ảnh hưởng nhiều không?
Trẻ nhớ và hiểu lời hứa theo nghĩa đen, nên thất hứa nhiều lần dễ làm con bớt tin lời bố mẹ. Khi phải đổi, nói sớm, đưa ngày mới cụ thể và giữ đúng lần đó. Bớt hứa những việc chưa chắc cũng là cách giữ lòng tin của con.
