Với người khuyết tật hay người đang ốm, cách giúp đúng nhất là hỏi trước rồi làm theo lời họ: "Anh có cần em giúp không? Giúp thế nào thì tiện cho anh?". Đừng tự nắm tay, đẩy xe lăn, cầm đồ hay quyết thay họ. Người sống với khuyết tật hay bệnh lâu ngày thường biết rõ nhất mình cần gì, và nhiều khi điều họ muốn nhất là được tự làm.
Vì sao giúp mà không hỏi lại thành phiền
Thử hình dung (ví dụ giả định): anh Quân đi xe lăn, đang chuẩn bị qua một bậc thềm thấp trước cửa hàng. Một người đi đường thấy vậy, chạy tới nắm tay đẩy xe nghiêng lên. Bánh trước vấp, anh Quân suýt ngã. Anh vốn đã có cách riêng để qua bậc thềm ấy, chỉ cần thêm vài giây.
Những tình huống như vậy rất hay gặp. Lý do không phải người giúp thiếu tốt bụng, mà là:
- Xe lăn, gậy dò đường, nạng là một phần cơ thể người dùng. Nắm vào chúng mà không hỏi giống như nắm vào tay người lạ.
- Mỗi người có cách riêng. Người khiếm thị có người thích nắm khuỷu tay người dẫn đường, có người không cần dẫn. Người ốm có người muốn được đỡ dậy, có người muốn tự dậy chậm.
- Giúp sai có thể nguy hiểm. Kéo một người khiếm thị đột ngột, nâng người đau lưng sai tư thế, cho người bệnh ăn thứ họ đang kiêng.
- Làm thay quá nhiều lấy đi cảm giác tự chủ. Người khuyết tật hay nghe câu "để đó làm cho" đến mức thấy mình bị coi như không làm được gì.
"Nothing about us without us": đừng quyết thay người trong cuộc
Phong trào vì quyền của người khuyết tật trên thế giới từ thập niên 1990 dùng rộng rãi khẩu hiệu "Nothing about us without us", ý là không quyết điều gì về người khuyết tật khi vắng tiếng nói của chính họ. James Charlton dùng chính câu này làm tên sách năm 1998. Ý nghĩa rất gần với đời thường: quyết định gì liên quan tới người khuyết tật thì phải có tiếng nói của họ.
Một cách nghĩ khác hay được nhắc là "mô hình xã hội của khuyết tật": khó khăn của người khuyết tật đến nhiều từ môi trường (bậc thềm không có lối dốc, trang web không đọc được bằng phần mềm đọc màn hình) hơn là từ cơ thể họ. Theo cách nghĩ này, giúp đúng thường là bớt rào cản, không phải làm thay.
Cách hỏi tự nhiên, không làm người kia ngại
Câu hỏi tốt thường ngắn, đứng ngang tầm mắt và để người kia quyết.
| Tình huống | Câu hỏi gợi ý | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Người đi xe lăn ở bậc thềm | "Anh có muốn em giúp qua bậc không? Em đỡ chỗ nào thì tiện?" | Tự nắm tay đẩy xe |
| Người khiếm thị ở ngã tư | "Chào chị, chị có cần qua đường cùng em không?" | Kéo tay, nói "đi theo đây" |
| Người khiếm thính | Ra hiệu chào, hỏi bằng cách nào họ muốn trao đổi: viết, nhắn điện thoại, nói chậm để đọc môi | Nói to, nói với người đi cùng thay vì với họ |
| Người thân vừa mổ | "Hôm nay con muốn mẹ giúp gì nhất? Có việc gì con muốn tự làm không?" | Làm hết mọi việc, không cho động tay |
| Đồng nghiệp đang điều trị bệnh dài ngày | "Em muốn mọi người hỏi thăm hay muốn để em làm việc bình thường?" | Hỏi chi tiết bệnh trước đám đông |
Nếu người kia nói "không cần", tin họ ngay. Đây là chuyện cơ thể và sự tự chủ, không phải lời khách sáo cần hỏi lại.
Nói chuyện với người, không nói qua người
Một thói quen phổ biến: khi đi cùng người khuyết tật hoặc người ốm, ai đó quay sang hỏi người đi kèm "anh ấy muốn uống gì?". Người được hỏi thay đang ngồi ngay đó và hoàn toàn trả lời được. Hỏi thẳng người ấy, kể cả khi họ dùng thông dịch viên ngôn ngữ ký hiệu hay cần thời gian lâu hơn để trả lời.
Với người ốm nặng nằm viện cũng vậy. Bác sĩ, người nhà hay trao đổi với nhau qua đầu người bệnh. Nếu người bệnh còn tỉnh, nên hỏi họ muốn được biết tới đâu, muốn ai có mặt khi nói chuyện về bệnh. Có người muốn biết hết, có người muốn con cái nghe trước. Đó là quyền của họ.
Giúp người đang ốm: lùi một bước để họ còn làm chủ
Người ốm, nhất là ốm lâu, dễ mất dần cảm giác điều khiển được đời mình: giờ ăn, giờ ngủ, giờ uống thuốc đều do người khác sắp. Giữ lại cho họ những lựa chọn nhỏ có ý nghĩa lớn:
- Hỏi muốn ăn gì trong những món bác sĩ cho phép.
- Hỏi muốn tắm buổi sáng hay buổi tối, muốn ai giúp tắm.
- Hỏi muốn có khách thăm hay muốn được yên.
- Để họ tự làm những việc còn làm được, dù chậm.
Thăm người ốm cũng vậy. Nhắn trước hỏi "em ghé thăm chị chiều nay được không, hay để hôm khác?" tốt hơn đến bất ngờ khi người bệnh đang mệt. Chuyện thuốc men, ăn kiêng, tập luyện thì theo lời bác sĩ, đừng mang thuốc bổ hay mẹo dân gian tới ép dùng.
Khi người kia thật sự cần nhiều trợ giúp
Có những lúc người khuyết tật nặng, người già yếu, người bệnh giai đoạn cuối cần được giúp gần như mọi việc. Hỏi ý vẫn quan trọng, thậm chí quan trọng hơn. Họ có thể không tự làm được, nhưng vẫn quyết được cách làm: nằm nghiêng bên nào, mặc áo nào, nghe nhạc gì, ai được vào phòng.
Nếu người đó không còn nói được, những điều họ từng nói khi còn khoẻ trở thành chỉ dẫn quý. Đây là lý do nhiều gia đình nên nói chuyện sớm về mong muốn được chăm sóc khi ốm nặng, một đề tài có bài riêng ở mục người cao tuổi.
Áp dụng được ngay
- Học thuộc một câu: "Anh có cần giúp không? Giúp thế nào thì tiện?" và dùng nó trước khi chạm vào ai.
- Lần tới gặp người khuyết tật đi cùng người nhà, hỏi thẳng người ấy, không hỏi qua người đi kèm.
- Nếu đang chăm người ốm, mỗi ngày hỏi một câu lựa chọn nhỏ: ăn món nào, mặc áo nào, mở cửa sổ hay không.
- Trước khi đi thăm người bệnh, nhắn hỏi trước giờ nào tiện và họ có muốn có khách không.
- Nghe "không cần" thì dừng ngay, không hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự giúp người khuyết tật khi thấy họ gặp khó?
Nên hỏi trước, không tự làm. Một câu ngắn như "anh có cần giúp không?" là đủ. Nếu họ đồng ý, hỏi tiếp giúp thế nào cho đúng, vì mỗi người có cách riêng và giúp sai có thể gây nguy hiểm.
Dẫn người khiếm thị qua đường thế nào cho đúng?
Chào và hỏi họ có muốn đi cùng không. Nhiều người khiếm thị thích tự nắm khuỷu tay hay vai người dẫn và đi sau nửa bước, nhưng nên hỏi chính họ. Không kéo tay, không nắm gậy dò đường, báo trước khi có bậc thềm hay chướng ngại.
Đi thăm người ốm nên hỏi gì?
Hỏi trước giờ nào tiện, có muốn có khách không. Khi tới, hỏi họ muốn được giúp gì và có việc gì muốn tự làm. Tránh hỏi chi tiết bệnh nếu họ không muốn kể, và không mang thuốc hay mẹo chữa bệnh tới ép dùng.
Vì sao người khuyết tật có khi từ chối được giúp?
Vì họ đã có cách riêng, hoặc muốn tự làm để giữ cảm giác chủ động trong đời mình. Lời từ chối không có nghĩa là chê ý tốt. Tôn trọng chữ "không" ấy chính là một cách giúp.
