Người yêu muốn mình thay đổi có thể là mong muốn chính đáng, cũng có thể là kiểm soát. Mong muốn chính đáng thường nói về một việc cụ thể ảnh hưởng tới cả hai (hút thuốc trong nhà, về muộn không báo), được nói ra như lời đề nghị, và mình vẫn có quyền nói không. Kiểm soát thì nhắm vào quyền tự quyết của mình: mặc gì, gặp ai, tiêu tiền gì, đi đâu, kèm giận dữ hay đe doạ nếu không theo. Phân biệt được hai thứ này là việc rất quan trọng.
Ai yêu nhau cũng mong người kia đổi một chút
Sống cùng ai lâu ngày, chẳng ai giữ nguyên được mọi thói quen. Vợ mong chồng bớt để đồ bừa. Chồng mong vợ bớt làm việc khuya. Người yêu mong mình bớt cáu khi lái xe. Đó là chuyện bình thường của hai con người khác nhau sống gần nhau.
Các nhà tâm lý học Stephen Drigotas, Caryl Rusbult và cộng sự (1999) mô tả "hiệu ứng Michelangelo": trong những cặp gắn bó tốt, mỗi người có thể giúp người kia tiến gần hơn tới hình ảnh mà chính người ấy muốn trở thành — như nhà điêu khắc làm lộ ra bức tượng có sẵn trong khối đá. Điểm mấu chốt nằm ở chữ "chính người ấy": sự thay đổi tốt thường đi theo hướng người đó cũng mong, chứ không phải hướng người kia áp vào.
Gottman, qua nghiên cứu các cặp vợ chồng, cũng nhận xét rằng phần lớn mâu thuẫn giữa hai người là dai dẳng, gắn với khác biệt tính cách lâu dài, và các cặp hạnh phúc học cách sống chung với chúng thay vì cố "sửa" người kia cho hết.
Mong muốn chính đáng và mong muốn kiểm soát
| Mong muốn chính đáng | Dấu hiệu của kiểm soát |
|---|---|
| Nói về một việc cụ thể: "Anh đừng hút thuốc trong phòng ngủ nhé" | Nói về cả con người: "Anh phải khác đi, anh như thế không ai chịu được" |
| Ảnh hưởng thật tới cả hai: tiếng ồn, tiền chung, sức khoẻ | Thuộc phạm vi riêng của mình: mặc gì, gặp bạn nào, theo nghề gì |
| Nói như đề nghị, chấp nhận câu "không" hoặc mặc cả | Không theo là giận dữ, im lặng trừng phạt, doạ bỏ đi |
| Hai chiều: mình cũng có thể đề nghị người kia | Một chiều: chỉ một người được đặt yêu cầu |
| Nói ra một lần, nhắc lại vừa phải | Theo dõi, kiểm tra, đòi bằng chứng liên tục |
| Không tách mình khỏi gia đình, bạn bè | Cấm gặp bạn bè, gia đình, cấm đi làm |
Bảng này không phải để chấm điểm người yêu. Có những việc nằm ở giữa, cần nói chuyện mới rõ. Nhưng nếu nhiều dấu hiệu ở cột bên phải xuất hiện cùng lúc và thường xuyên, đó là điều đáng để ý nghiêm túc.
Khi đề nghị là chính đáng: đáp lại thế nào
Bị người yêu nói "em mong anh đổi chỗ này" dễ làm mình thấy bị chê. Vài cách giúp nghe được ý mà không tự ái:
- Hỏi cho cụ thể: "Chỗ nào làm em khó chịu nhất? Lúc nào?" Thường điều người kia mong nhỏ hơn mình tưởng.
- Hỏi lý do: "Vì sao chuyện này quan trọng với em?" Lý do giúp mình thấy đó là nhu cầu thật, không phải bắt bẻ.
- Nói thật điều mình làm được: "Bỏ hẳn thì anh chưa làm được, nhưng anh không hút trong nhà nữa."
- Đề nghị lại: mình cũng có mong muốn với người kia, và có thể nói ra trong cùng cuộc trò chuyện, miễn không thành "ăn miếng trả miếng".
Có những thay đổi cần thời gian. Nói thật là mình đang cố và đôi khi sẽ quên, tốt hơn là hứa hết rồi không làm.
Khi mình là người muốn người kia thay đổi
Chiều ngược lại cũng cần tự hỏi. Trước khi nói "anh phải bỏ…", "em phải thôi…", thử kiểm lại:
- Việc này ảnh hưởng tới mình thật, hay chỉ là mình không thích?
- Người kia có thể nói không mà mình không giận không?
- Mình có đang đòi người kia thay đổi điều thuộc về quyền riêng của họ: bạn bè, quần áo, nghề nghiệp, sở thích?
- Mình có sẵn sàng nghe người kia đề nghị lại mình không?
Nếu câu trả lời cho thấy đây là chuyện riêng của người kia, có thể vẫn nói ra cảm xúc của mình ("em hơi lo khi anh đổi việc"), nhưng quyết định là của họ.
Khi đó là kiểm soát: kỹ năng nói không phải lời giải
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Nếu người yêu, vợ hoặc chồng thường xuyên theo dõi điện thoại, đòi mật khẩu, kiểm tra tin nhắn; cấm mình gặp bạn bè, gia đình; giữ tiền, không cho mình tự chi tiêu hay đi làm; quát mắng, hạ nhục, đe doạ, đập phá đồ, đánh, hoặc doạ tự làm hại mình nếu mình không theo ý — thì những kỹ năng "nói ra mong muốn" trong các bài khác không áp dụng. Không ai nói khéo được để thoát khỏi bạo lực hay kiểm soát.
Khi ở trong tình huống như vậy:
- Tìm một người tin cậy để kể: người thân, bạn bè, đồng nghiệp.
- Tìm nhà tâm lý hoặc các tổ chức hỗ trợ người bị bạo lực gia đình tại địa phương.
- Nếu có trẻ em bị bạo lực hoặc xâm hại, gọi 111, tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em.
- Nếu có nguy hiểm tức thời, gọi 113.
Cảm thấy rối bời, tự trách mình, nghĩ "chắc tại mình chưa đủ tốt" là phản ứng rất thường gặp ở người bị kiểm soát. Đó không phải là bằng chứng mình có lỗi. Được an toàn là quyền của mỗi người.
Thay đổi vì nhau, không thay đổi để được yêu
Có một khác biệt tinh tế giữa "mình đổi vì thấy điều đó tốt cho mình và cho hai đứa" và "mình đổi vì sợ người kia bỏ đi". Cái thứ nhất thường bền, làm mình thấy lớn lên. Cái thứ hai thường kèm cảm giác mất mình dần, và sau một thời gian dễ thành uất ức.
Một câu tự hỏi đơn giản: nếu không có người yêu, mình có muốn thay đổi điều này không? Nếu có, người yêu chỉ là người nhắc. Nếu không, mình cần nói chuyện thật lòng với người kia về giới hạn của mình.
Áp dụng được ngay
- Viết ra một điều người yêu từng mong mình thay đổi. Nó thuộc cột bên trái hay bên phải của bảng?
- Nếu chính đáng, hỏi một câu: "Chỗ nào làm em khó chịu nhất?" và đề nghị một bước nhỏ mình làm được.
- Nếu mình là người đề nghị, thử nói lại thành một việc cụ thể và tự hỏi: mình có chấp nhận câu "không" không?
- Nếu thấy dấu hiệu kiểm soát, kể với một người tin cậy trong tuần này, và lưu số 113.
- Câu mẫu: "Anh hiểu em mong anh bớt về muộn. Anh không hứa tuần nào cũng về sớm được, nhưng hôm nào muộn anh nhắn em trước sáu giờ."
Câu hỏi thường gặp
Người yêu muốn mình thay đổi có phải là không yêu mình?
Không nhất thiết. Sống gần nhau, ai cũng mong người kia đổi một vài thói quen. Mong muốn chính đáng thường nói về việc cụ thể ảnh hưởng tới cả hai và được nói như lời đề nghị. Điều đáng lo là khi đòi hỏi nhắm vào quyền tự quyết của mình và kèm đe doạ.
Làm sao phân biệt góp ý và kiểm soát trong tình yêu?
Góp ý nói về việc cụ thể, hai chiều, chấp nhận câu không. Kiểm soát nhắm vào chuyện riêng như mặc gì, gặp ai, tiêu tiền gì, kèm theo dõi, giận dữ, im lặng trừng phạt, cấm gặp bạn bè gia đình hoặc đe doạ.
Bị người yêu theo dõi điện thoại, cấm gặp bạn bè thì làm sao?
Đây là dấu hiệu kiểm soát, không giải quyết được bằng nói khéo. Hãy kể với người thân hoặc bạn bè tin cậy, tìm nhà tâm lý hoặc tổ chức hỗ trợ. Nếu có nguy hiểm tức thời, gọi 113; nếu trẻ em bị bạo lực, gọi 111.
Hiệu ứng Michelangelo trong tình yêu là gì?
Đây là mô tả của Drigotas, Rusbult và cộng sự (1999): trong những cặp gắn bó tốt, mỗi người giúp người kia tiến gần hơn tới hình ảnh mà chính người ấy muốn trở thành. Thay đổi tốt thường theo hướng người đó cũng mong, không phải hướng bị áp vào.
Có nên thay đổi để giữ người yêu không?
Thử tự hỏi nếu không có người yêu, mình có muốn thay đổi điều này không. Thay đổi vì thấy tốt cho mình thường bền. Thay đổi chỉ vì sợ bị bỏ dễ làm mình mất mình dần, và cần được nói chuyện thật lòng về giới hạn.
