Ông bà không muốn đi khám bệnh thường có lý do cụ thể: sợ tốn tiền của con, sợ phải nằm viện, sợ nghe tin xấu, ngại xếp hàng chờ cả buổi, hoặc từng có trải nghiệm khám không vui. Thuyết phục mà không ép là tìm ra cái lý do ấy trước, rồi gỡ đúng chỗ đó, thay vì nhắc đi nhắc lại "bố phải đi khám". Quyền quyết định cuối cùng vẫn là của ông bà, trừ khi có tình trạng cấp cứu.
"Bố khoẻ, khám làm gì" thường không phải câu trả lời thật
Thử hình dung: ông Bình bảy mươi lăm tuổi, mấy tháng nay đi bộ hay mệt, lên cầu thang phải dừng thở. Con gái giục đi khám, ông gạt: "Già thì phải mệt chứ, khám làm gì cho tốn." Nói mãi, ông bắt đầu cáu, rồi né không nghe điện thoại.
Câu "khám làm gì" nghe như một lý lẽ, nhưng thường che một nỗi lo khác. Nếu chỉ cãi lại lý lẽ bề mặt ("không tốn đâu bố"), sẽ không chạm được tới cái ông thật sự ngại. Những lý do hay gặp ở người cao tuổi:
| Lý do thật | Nghe ra qua câu nói | Gỡ thế nào |
|---|---|---|
| Sợ tốn tiền con | "Tốn tiền vô ích" | Nói rõ chi phí do ai lo, có bảo hiểm y tế không |
| Sợ tin xấu | "Không biết thì thôi, biết lại lo" | Nói rằng biết sớm thường dễ chữa hơn; hứa sẽ cùng nghe kết quả |
| Sợ nằm viện, xa nhà | "Vào đấy là họ giữ lại" | Giải thích đây là khám ngoại trú, chiều về; hỏi trước khi đi |
| Ngại vất vả, chờ lâu | "Chờ cả buổi mệt lắm" | Đặt lịch trước, con đi cùng, mang ghế, nước, đồ ăn |
| Trải nghiệm cũ không vui | "Lần trước bị mắng" | Chọn nơi khám, bác sĩ khác; con đi cùng để hỏi giúp |
| Không muốn bị coi là yếu | "Bố còn khoẻ chán" | Đi khám chung cả nhà, như việc bình thường |
Hỏi ra lý do thật
Hỏi thẳng "sao bố không muốn đi khám?" đôi khi chỉ nhận được câu gạt. Những câu hỏi nhẹ hơn thường mở được chuyện:
- "Đi khám thì bố ngại nhất cái gì?"
- "Nếu đi, bố muốn ai đi cùng?"
- "Lần trước bố đi khám thấy thế nào?"
- "Bố lo khám ra bệnh gì phải không?"
Rồi im lặng nghe. Nếu ông bà nói ra nỗi sợ, đừng vội gạt ("có gì đâu mà sợ"). Gật đầu, nói lại cho rõ: "Bố sợ khám ra bệnh nặng, phải nằm viện lâu." Khi người già thấy nỗi sợ của mình được nghe, họ dễ mở lòng hơn.
Nói mong muốn của con mà không biến thành áp lực
Con cái hoàn toàn có quyền nói ra mong muốn của mình. Điều quan trọng là nói như một lời đề nghị chứ không phải mệnh lệnh. Rosenberg phân biệt hai thứ này bằng phản ứng của người nói khi bị từ chối: nếu mình giận, trách, doạ, thì đó là đòi hỏi.
Một lời đề nghị rõ có ba phần: điều mình thấy, điều mình lo, việc cụ thể mình mong.
"Mấy tuần nay con thấy bố lên cầu thang phải dừng nghỉ hai lần. Con lo tim phổi bố có chuyện. Thứ bảy này con xin nghỉ, con đưa bố đi khám buổi sáng, trưa về ăn cơm. Bố đi với con được không?"
Câu này cụ thể (cầu thang, hai lần), nói nỗi lo của con, và đề nghị một việc rõ ràng có giờ về. Nó khác hẳn "bố cứ thế này rồi có ngày lăn ra đấy".
Những cách làm cho việc đi khám nhẹ nhàng hơn
- Gắn vào việc khác. "Con đưa mẹ đi khám mắt, tiện đo huyết áp luôn." Khám mắt, khám răng thường dễ được đồng ý hơn "khám tổng quát".
- Khám chung cả nhà. Cả bố mẹ và con cùng đi khám định kỳ, không ai bị coi là người ốm.
- Nhờ người ông bà tin. Một người bạn cùng tuổi vừa đi khám về, một người cháu làm trong ngành y, đôi khi được nghe hơn con ruột.
- Để ông bà tự hỏi bác sĩ. Đừng nói thay. Chuẩn bị cùng ông bà vài câu muốn hỏi, ghi ra giấy mang theo.
- Hứa và giữ lời. Nếu nói "khám xong về luôn", thì đừng để bị giữ lại mà không bàn trước với ông bà, trừ khi bác sĩ nói là cấp cứu.
Những gì con không nên làm
- Lừa đi khám ("đi chơi rồi rẽ vào viện"). Lần sau ông bà sẽ không tin con nữa, kể cả khi thật sự đi chơi.
- Doạ bằng chuyện chết. Doạ có thể khiến người già càng tránh nghĩ tới, càng né đi khám.
- Kể lể với họ hàng trước mặt ông bà, biến chuyện sức khoẻ thành chuyện thể diện.
- Tự mua thuốc về cho uống thay vì đi khám. Thuốc phải do bác sĩ kê, nhất là ở người già đang dùng nhiều thuốc cùng lúc.
Khi nào không còn là chuyện thuyết phục
Có những dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay, không chờ bàn bạc: đau ngực dữ dội, khó thở nặng, méo miệng, nói ngọng, yếu nửa người đột ngột, ngất, ngã đập đầu. Khi ấy, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất. Ở những tình huống như vậy, sự an toàn tính mạng được đặt lên trước.
Ngoài cấp cứu, nếu ông bà tỉnh táo và vẫn từ chối sau khi đã được giải thích rõ, đó là quyền của ông bà. Con có thể buồn, có thể nói lại vào dịp khác, nhưng không nên ép. Đôi khi người già cần thời gian để tự đi tới quyết định, và họ đi tới đó dễ hơn khi không bị dồn.
Nếu ông bà có biểu hiện buồn bã kéo dài, bỏ ăn, mất ngủ, không thiết làm gì, hay nói những câu như "sống làm gì nữa", đó là lúc cần đưa đến bác sĩ hoặc nhà tâm lý, và không để ông bà ở một mình. Có nguy hiểm tức thời thì gọi 115 hoặc 113.
Áp dụng được ngay
- Tuần này, hỏi một câu: "Đi khám thì bố ngại nhất cái gì?" Nghe hết, không gạt.
- Ghi lại một dấu hiệu cụ thể mình thấy (mệt khi đi bộ, ho kéo dài) để nói thay cho câu chung "bố yếu lắm rồi".
- Đề nghị khám chung: đặt lịch khám định kỳ cho cả mình và bố mẹ cùng buổi.
- Soạn cùng ông bà một tờ giấy ba câu muốn hỏi bác sĩ.
- Lưu số 115 ở chỗ dễ thấy trong nhà ông bà và dặn hàng xóm thân.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già không chịu đi khám bệnh?
Lý do thường gặp là sợ tốn tiền của con, sợ nghe tin xấu, sợ phải nằm viện, ngại chờ đợi vất vả, từng có trải nghiệm khám không vui, hoặc không muốn bị coi là yếu. Tìm ra đúng lý do thì mới gỡ được.
Làm sao thuyết phục bố mẹ già đi khám?
Hỏi xem bố mẹ ngại nhất điều gì, rồi gỡ đúng chỗ đó. Nói dấu hiệu cụ thể mình thấy, nói nỗi lo của mình và đề nghị một việc rõ ràng: ngày nào, ai đi cùng, mấy giờ về. Có thể gắn với khám mắt, khám chung cả nhà hoặc nhờ người bố mẹ tin.
Có nên lừa bố mẹ đi khám bệnh không?
Không nên. Lừa có thể được một lần nhưng làm mất lòng tin, lần sau bố mẹ sẽ nghi ngờ mọi lời rủ của con. Ngoại lệ là tình huống cấp cứu, khi ấy cần gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế ngay.
Bố mẹ già từ chối đi khám thì có quyền không?
Nếu bố mẹ tỉnh táo và đã được giải thích rõ, quyết định thuộc về bố mẹ. Con có thể buồn và nói lại vào dịp khác, nhưng không nên ép. Riêng các dấu hiệu cấp cứu như đau ngực, khó thở, méo miệng, yếu nửa người thì phải gọi 115 ngay.
Người già buồn bã, bỏ ăn có cần đi khám không?
Có. Buồn bã kéo dài, bỏ ăn, mất ngủ, không thiết làm gì là dấu hiệu nên đưa đến bác sĩ hoặc nhà tâm lý. Nếu ông bà nói đến chuyện không muốn sống, đừng để một mình và tìm trợ giúp ngay.
