Cha mẹ già muốn tự đi xe máy, tự đi chợ là muốn giữ sự tự chủ: tự đi được là còn tự lo được cho mình. Con cái lo tai nạn là đúng, nhưng giấu chìa khoá hay cấm hẳn thường làm cụ buồn và lén đi, nguy hiểm hơn. Cách bền hơn là cùng cụ xem sức khoẻ thật, đặt vài thoả thuận an toàn, và chuẩn bị sẵn phương án đi lại khác để đến lúc phải thôi lái thì cụ vẫn còn đường ra ngoài.
Chiếc xe máy không chỉ là phương tiện
Ở nhiều vùng quê và cả trong phố, chiếc xe máy là đôi chân thứ hai của người già. Sáng ra chợ, chiều sang nhà bạn, cuối tuần sang nhà con gái, đi họp hội cựu giáo chức, chở cháu đi học. Mất xe là mất một nửa thế giới bên ngoài.
Vì vậy, khi con nói "bố đừng đi xe nữa", cái cụ nghe thấy không phải là "con lo cho bố" mà là "bố già rồi, vô dụng rồi". Phản ứng thường gặp là giận, chối, hoặc gật cho xong rồi vẫn đi. Thử hình dung: ông Hải bảy mươi hai tuổi, bị con trai cất chìa khoá sau một lần quệt xe ở đầu ngõ. Ba hôm sau ông mượn xe hàng xóm đi chợ, không đội mũ vì vội. Lệnh cấm không làm ông an toàn hơn; nó chỉ khiến ông đi mà không ai biết.
Nghiên cứu về người lái xe cao tuổi ở nhiều nước ghi nhận điều tương tự: thôi lái xe đột ngột hay gắn với việc người già ít ra ngoài hơn, ít gặp bạn bè hơn và buồn bã hơn. Vấn đề không phải giữ cụ ở nhà, mà là giữ cụ đi lại được một cách an toàn.
Tuổi không quyết định, sức khoẻ mới quyết định
Không có con số tuổi chung nào cho biết ai phải thôi đi xe. Có người tám mươi vẫn lái vững, có người sáu mươi lăm đã run tay vì bệnh. Những thứ thật sự ảnh hưởng tới việc lái xe là:
| Khả năng | Dấu hiệu nên để ý | Ai kiểm được |
|---|---|---|
| Thị lực | Nhìn mờ, chói đèn ban đêm, khó đọc biển báo xa | Bác sĩ mắt |
| Thính lực | Không nghe còi xe phía sau, hỏi lại nhiều lần | Bác sĩ tai mũi họng |
| Phản xạ, sức cơ | Chống chân không vững khi dừng, khó quay đầu nhìn sau | Bác sĩ, quan sát thực tế |
| Trí nhớ, định hướng | Quên đường quen, đi lạc, lẫn lộn đèn tín hiệu | Bác sĩ |
| Thuốc đang dùng | Buồn ngủ, chóng mặt sau khi uống thuốc | Bác sĩ kê đơn, dược sĩ |
Nhiều bệnh mạn tính thường gặp ở tuổi già và nhiều loại thuốc có thể ảnh hưởng tới việc lái. Nhưng cụ thể thuốc nào, bệnh nào, ở mức nào thì phải hỏi bác sĩ. Con cái không nên tự kết luận bố mẹ "lẫn rồi, không đi được" chỉ từ một lần quên.
Quan sát trước, nói sau
Trước khi mở lời, nên có thông tin thật thay vì cảm giác lo chung chung. Vài cách quan sát nhẹ nhàng:
- Ngồi sau xe bố mẹ một đoạn, xem cách dừng đèn đỏ, cách rẽ, cách quan sát.
- Nhìn xe: có vết trầy mới không, gương còn đủ không.
- Hỏi bâng quơ: "Dạo này đi chợ đường có đông không mẹ?", "Tối bố còn đi được không, đèn đường chỗ mình sáng không?"
- Để ý những lần cụ tự hạn chế: không đi tối nữa, không đi đường lớn nữa. Đó là dấu hiệu cụ đã tự điều chỉnh, rất đáng ghi nhận.
Thông tin thật giúp câu chuyện đi vào việc cụ thể ("bố hay chói mắt lúc tối") thay vì phán chung ("bố già rồi").
Thoả thuận an toàn thay cho lệnh cấm
Giữa "đi thoải mái" và "cấm hẳn" có một dải rộng các thoả thuận. Cái hay của thoả thuận là cụ tham gia đặt ra nó, nên cụ giữ nó.
- Giới hạn thời gian: chỉ đi ban ngày, không đi khi trời mưa to.
- Giới hạn quãng đường: đi chợ, đi quanh xã, quanh phường; đường xa, đường quốc lộ thì có người chở.
- Giữ xe gọn nhẹ: nếu xe quá nặng so với sức cụ, có thể đổi sang xe nhẹ hơn, dễ dắt hơn, phù hợp với giấy phép lái xe cụ đang có.
- Đồ bảo hộ: mũ bảo hiểm đạt chuẩn, cài quai đúng cách; áo có phản quang nếu hay đi lúc chập tối.
- Khám định kỳ: mắt và sức khoẻ chung hằng năm, xem lại thoả thuận sau mỗi lần khám.
- Luôn mang điện thoại có số của con ở phím gọi nhanh.
Mọi thoả thuận đều phải trong khuôn khổ luật giao thông hiện hành: đủ giấy tờ, đội mũ bảo hiểm, xe đủ điều kiện. Thoả thuận gia đình là thêm lớp an toàn, không thay được luật.
Đi chợ: chuyện nhỏ mà là niềm vui lớn
Tự đi chợ cũng giống tự đi xe: là một phần sự tự chủ. Với nhiều bà, nhiều mẹ, chợ còn là nơi gặp người quen, nghe chuyện xóm, chọn con cá tươi theo ý mình. Con cái hay "thương" bằng cách đặt hàng giao tận nhà, đi chợ hộ, rồi ngạc nhiên khi mẹ không vui.
Nếu lo mẹ xách nặng, đi xa, có thể giữ phần mẹ thích và bớt phần mẹ mệt: con mua gạo, nước mắm, đồ nặng theo tháng; mẹ vẫn đi chợ rau, chợ cá mỗi sáng. Một chiếc xe đẩy đi chợ có bánh, một cái ghế nhỏ ở góc bếp để ngồi nhặt rau, đôi khi giúp nhiều hơn lời khuyên ở nhà cho khoẻ.
Khi đến lúc phải thôi lái
Có lúc bác sĩ khuyên cụ không nên lái nữa, hoặc chính cụ thấy mình không còn vững. Đó là một mất mát thật, nên được đối xử như một mất mát: cho cụ thời gian, không giễu cợt, không nói "đấy, con bảo rồi".
Điều quan trọng nhất là chuẩn bị phương án đi lại khác trước, để cụ không bị kẹt ở nhà:
- Lịch chở cố định của con cháu: ai chở bà đi chợ thứ mấy, ai chở ông đi họp hội.
- Xe ôm, taxi quen của xóm, lưu sẵn số; với người quen dùng điện thoại thông minh, cài sẵn ứng dụng gọi xe và tập dùng cùng cụ vài lần.
- Xe đạp ba bánh hoặc đi bộ những đoạn gần, nếu bác sĩ thấy phù hợp.
- Rủ bạn của cụ đi chung: hai ông bạn đi cùng một chuyến xe ôm vào chợ trung tâm xã vẫn là một buổi đi chơi.
Nếu cụ vẫn kiên quyết đi dù đã có khuyến cáo rõ của bác sĩ và đã có tai nạn, gia đình nên ngồi lại cả nhà, có người cụ tin nhất, nói thẳng nỗi lo và nhờ bác sĩ giải thích thêm. Đây là lúc an toàn của cụ và người đi đường cần được đặt lên trước, nhưng vẫn nên làm bằng trao đổi, không bằng cách lừa.
Áp dụng được ngay
- Lần tới ngồi sau xe bố mẹ, chỉ quan sát, không nhận xét ngay. Ghi lại điều mình thấy.
- Hẹn khám mắt cho bố mẹ trong tháng này, nói là khám chung cả nhà cho tự nhiên.
- Kiểm tra mũ bảo hiểm của bố mẹ: còn chắc, quai còn cài được không.
- Lưu sẵn hai số xe ôm, taxi quen vào điện thoại của cụ và dán một tờ giấy cạnh điện thoại bàn.
- Câu mẫu: "Con không muốn bố thôi đi đâu. Con muốn bố đi được lâu. Mình thống nhất mấy điều để con yên tâm nhé: ban ngày thôi, đường xa thì con chở."
Câu hỏi thường gặp
Người già bao nhiêu tuổi thì nên thôi đi xe máy?
Không có một mốc tuổi chung. Điều quyết định là thị lực, thính lực, phản xạ, trí nhớ và thuốc đang dùng. Nên đưa bố mẹ đi khám định kỳ và hỏi bác sĩ về khả năng lái xe, thay vì tự đặt ra một con số tuổi.
Có nên giấu chìa khoá xe của bố mẹ già không?
Giấu chìa khoá thường làm cụ buồn, mất lòng tin và có khi lén mượn xe khác để đi, còn nguy hiểm hơn. Cách tốt hơn là quan sát thực tế, cùng bố mẹ đi khám và đặt thoả thuận an toàn như chỉ đi ban ngày, đi gần, đường xa có người chở.
Làm sao thuyết phục bố mẹ già đi xe cẩn thận hơn?
Nói bằng điều cụ thể mình thấy, không phán chung là già. Mời bố mẹ cùng đặt thoả thuận: giờ đi, quãng đường, đồ bảo hộ. Ghi nhận khi cụ tự điều chỉnh, chẳng hạn không đi tối nữa, để cụ thấy được tin tưởng chứ không bị kiểm soát.
Bố mẹ thôi lái xe rồi thì đi lại thế nào?
Nên chuẩn bị trước: lịch chở cố định của con cháu, số xe ôm hoặc taxi quen, ứng dụng gọi xe nếu cụ dùng được, và rủ bạn của cụ đi chung. Mục tiêu là cụ vẫn ra ngoài, gặp bạn, đi chợ được, không bị kẹt ở nhà.
Mẹ già muốn tự đi chợ có nên cản không?
Không nên cản nếu sức khoẻ cho phép, vì đi chợ là niềm vui và sự tự chủ của nhiều người già. Có thể bớt phần mệt: con mua đồ nặng theo tháng, sắm xe đẩy đi chợ, còn mẹ vẫn đi chợ rau, chợ cá mỗi sáng theo ý mình.
