Cha mẹ già muốn tự tiêu tiền của mình là mong muốn chính đáng: tiền lương hưu, tiền tích cóp, tiền bán đất là của họ, và họ có quyền dùng theo ý mình, kể cả khi con thấy chưa hợp lý. Con cái góp ý được ở hai chỗ: khi bố mẹ hỏi, và khi có dấu hiệu bị lừa hay bị ép. Ngoài hai chỗ đó, càng can thiệp sâu càng dễ làm bố mẹ thấy mình mất quyền làm người lớn trong chính nhà mình.
Tiền của bố mẹ không phải "tiền của nhà"
Thử hình dung: ông Lộc tám mươi tuổi, mỗi tháng có lương hưu. Ông hay mua quà cho cháu nội, góp tiền làm đường bê tông trong xóm, cho người bạn cũ vay ít tiền. Con dâu thấy vậy thì sốt ruột: "Bố cho người ngoài nhiều thế, mai kia ốm đau lấy gì?" Lần nào nghe câu đó ông cũng im, rồi lẳng lặng giấu tiền vào tủ.
Trong nhiều gia đình Việt, ranh giới giữa tiền của bố mẹ và tiền chung của cả nhà khá mờ. Con cái quen nghĩ tiền của bố mẹ rồi cũng là để lo cho con cháu, nên việc bố mẹ tiêu "lạ tay" dễ bị coi là phí. Nhưng nhìn từ phía người già, tiền là một trong số ít thứ họ còn tự quyết được hoàn toàn, khi sức khoẻ, đi lại, nơi ở đã dần phụ thuộc vào con. Mất quyền với đồng tiền là mất thêm một phần tự chủ.
Vì sao cách tiêu của bố mẹ có vẻ "khó hiểu"
Có những khoản chi làm con cái nhíu mày, nhưng khi hiểu ra thì thấy có lý:
- Cho người khác: quà cho cháu, mừng đám cưới con nhà bạn, giúp người họ hàng khó khăn. Với người già, đó là cách giữ quan hệ và giữ vai trò người bề trên.
- Đóng góp cho cộng đồng: hội đồng niên, quỹ khuyến học của họ, sửa đường làng. Đây là cách họ thấy mình còn thuộc về một nơi.
- Mua đồ cũ, đồ không cần: có khi là mua cho vui, mua vì quen người bán, mua vì muốn được nói chuyện.
- Tiết kiệm quá mức: ngược lại, có cụ nhịn ăn nhịn mặc để dành. Thường là vì sợ ốm đau làm phiền con, sợ không có gì để lại.
Laura Carstensen, với thuyết chọn lọc cảm xúc – xã hội, cho rằng người lớn tuổi có xu hướng ưu tiên điều mang ý nghĩa cảm xúc. Nhìn qua lăng kính đó, món quà cho cháu hay khoản góp cho họ hàng không "phí", mà là khoản chi cho điều họ coi trọng nhất lúc này.
Con cái góp ý đến đâu là vừa
| Tình huống | Con nên làm gì | Không nên làm gì |
|---|---|---|
| Bố mẹ tiêu khác ý mình nhưng không hại gì | Để yên, coi là quyền của bố mẹ | Bình luận, tính toán hộ, kể lể |
| Bố mẹ hỏi ý kiến | Đưa thông tin, nói thật suy nghĩ của mình | Quyết thay, giận nếu bố mẹ không nghe |
| Khoản chi lớn, khó lấy lại (cho vay lớn, góp vốn) | Hỏi han, xin được xem giấy tờ cùng, gợi ý hỏi thêm người hiểu việc | Cấm, giấu giấy tờ, doạ |
| Dấu hiệu bị lừa đảo | Can thiệp ngay, cùng bố mẹ báo ngân hàng, báo công an | Trách móc "bố mẹ dại thế" |
| Bố mẹ có dấu hiệu suy giảm trí nhớ rõ | Đưa đi khám, hỏi bác sĩ; bàn cả nhà về cách hỗ trợ | Tự ý thu giữ tiền, sổ, thẻ |
Nguyên tắc chung: càng xuống dưới bảng, sự can thiệp càng chính đáng. Ở hai dòng đầu, việc của con chủ yếu là tôn trọng.
Lừa đảo nhắm vào người già: chỗ con cần tỉnh táo
Người cao tuổi thường là đối tượng của các kiểu lừa như gọi điện giả danh cơ quan nhà nước, giả người thân gặp nạn cần chuyển tiền gấp, mời mua sản phẩm sức khoẻ "chữa bách bệnh", mời đầu tư lãi cao. Cơ quan công an ở nhiều địa phương đã nhiều lần cảnh báo những thủ đoạn này.
Cách giúp bố mẹ mà không làm bố mẹ thấy bị coi thường:
- Kể chuyện, không giảng. "Hôm nay con đọc thấy có bác ở xóm bên bị gọi điện giả công an…" dễ nghe hơn "Bố cẩn thận kẻo bị lừa".
- Đặt một quy tắc chung cả nhà: bất kỳ ai gọi điện đòi chuyển tiền gấp, kể cả xưng là con cháu, thì gác máy và gọi lại số quen. Quy tắc áp cho mọi người, không riêng bố mẹ.
- Có một "người để hỏi": bố mẹ biết rằng gặp chuyện lạ cứ gọi cho một người con cụ thể, và người con ấy không bao giờ mắng.
- Không ngại hỏi về khoản chi lạ nếu thấy bố mẹ đột nhiên rút tiền nhiều, lo lắng, giấu giếm khác thường.
Khi tiền của bố mẹ bị người khác kiểm soát
Có trường hợp ngược lại: không phải bố mẹ tiêu phí, mà là có người trong hay ngoài nhà giữ thẻ, giữ sổ lương hưu của cụ, ép cụ ký giấy, không cho cụ tự tiêu tiền của mình. Đây không còn là chuyện góp ý hay nói khéo. Khi người già bị giữ tiền, bị đe doạ hay bị ép, kỹ năng nói ra mong muốn không áp dụng được vì người ấy không an toàn. Nên tìm đến người thân tin cậy, chính quyền địa phương, hội người cao tuổi hoặc luật sư; có nguy hiểm tức thời thì gọi 113.
Nói chuyện tiền với bố mẹ mà không thành cãi nhau
Chuyện tiền trong nhà thường bị né cho đến khi có chuyện. Một cuộc nói chuyện sớm, lúc bình thường, giúp cả hai bên đỡ lo:
- Mở đầu bằng mong muốn của bố mẹ: "Bố muốn dùng tiền hưu cho những việc gì nhất?"
- Nói nỗi lo của mình một lần, rõ ràng, rồi dừng: "Con chỉ lo một chuyện là lỡ bố ốm lâu. Bố có muốn để riêng một khoản cho việc đó không?"
- Hỏi bố mẹ muốn con giúp gì, chứ không tự nhận phần quản lý: có cụ muốn con giữ hộ sổ, có cụ chỉ muốn con biết sổ để đâu.
- Chấp nhận câu trả lời "không". Nếu bố mẹ chưa muốn bàn, hẹn dịp khác.
Rosenberg, trong Nonviolent Communication, phân biệt lời đề nghị với đòi hỏi bằng một phép thử: nếu người kia nói không mà mình giận hay trách, thì đó là đòi hỏi. Với tiền của bố mẹ, phép thử này đặc biệt đúng.
Áp dụng được ngay
- Lần tới thấy bố mẹ tiêu khác ý mình, tự hỏi: khoản này có hại gì không, hay chỉ là mình không thích? Nếu chỉ là không thích, để yên.
- Đặt quy tắc "gọi lại số quen" cho cả nhà trong tuần này, nhắn lên nhóm gia đình.
- Nói với bố mẹ: "Có gì lạ, ai gọi đòi tiền, bố mẹ cứ gọi con. Con không mắng đâu."
- Hỏi một câu mở về tiền, không kèm lời khuyên: "Bố muốn dùng tiền hưu cho việc gì nhất?"
Câu hỏi thường gặp
Con cái có quyền quản lý tiền của bố mẹ già không?
Tiền của bố mẹ là của bố mẹ, con cái chỉ quản lý khi được bố mẹ nhờ. Con có thể góp ý khi được hỏi, hoặc can thiệp khi có dấu hiệu bị lừa, bị ép. Khi bố mẹ có dấu hiệu suy giảm trí nhớ rõ, nên đưa đi khám và bàn cả nhà thay vì tự ý thu giữ.
Bố mẹ già hay cho người ngoài tiền có nên cản?
Nếu khoản cho nhỏ và không gây hại, nên tôn trọng, vì đó thường là cách bố mẹ giữ quan hệ và vai trò. Với khoản lớn khó lấy lại, con có thể hỏi han, xin xem giấy tờ cùng và gợi ý hỏi thêm người hiểu việc, nhưng không nên cấm hay doạ.
Làm sao giúp bố mẹ già tránh bị lừa đảo qua điện thoại?
Kể chuyện các vụ lừa thay vì giảng, đặt quy tắc chung cả nhà là ai gọi đòi chuyển tiền gấp thì gác máy và gọi lại số quen, và cho bố mẹ một người con để hỏi bất cứ lúc nào mà không bị mắng. Thấy dấu hiệu bị lừa thì cùng bố mẹ báo ngân hàng và công an ngay.
Bố mẹ già tiết kiệm quá mức, con nên nói gì?
Nhiều cụ nhịn ăn nhịn mặc vì sợ ốm đau làm phiền con hoặc muốn để lại gì đó. Con có thể hỏi bố mẹ đang lo điều gì, rồi cùng tính một khoản riêng cho lúc ốm để bố mẹ yên tâm tiêu phần còn lại cho bản thân.
Phải làm gì khi người già bị người khác giữ tiền, giữ thẻ?
Đây là tình huống không an toàn, không giải quyết bằng nói khéo. Hãy tìm đến người thân tin cậy, chính quyền địa phương, hội người cao tuổi hoặc luật sư. Có nguy hiểm tức thời thì gọi 113.
