Cha mẹ già muốn ở quê, không muốn lên thành phố ở với con, thường không phải vì giận dỗi hay sĩ diện. Phần lớn là vì ở quê họ còn vai trò, bạn bè, nếp sinh hoạt và quyền làm chủ căn nhà của mình, còn lên phố thì họ thành người ở nhờ. Con cái muốn bố mẹ ở gần cho yên tâm cũng là mong muốn chính đáng. Việc cần làm không phải là thắng cuộc tranh luận, mà là tìm cách để bố mẹ được ở nơi họ muốn mà vẫn an toàn, và con vẫn biết tin hằng ngày.
Vì sao nhiều người già muốn ở lại quê
Thử hình dung: bà Tư bảy mươi tám tuổi, sống một mình ở một xã ven sông từ khi chồng mất. Ba người con đều ở thành phố. Lần nào con về cũng nói một câu: "Mẹ lên ở với con đi, ở dưới này một mình ai lo." Lần nào bà cũng gạt: "Lên đó mẹ ngồi cả ngày trong bốn bức tường à?"
Câu gạt ấy gói nhiều mong muốn hơn vẻ ngoài của nó. Khi hỏi kỹ người già vì sao không muốn rời quê, câu trả lời hay gom về mấy nhóm:
- Còn việc để làm. Mảnh vườn, đàn gà, cái bàn thờ phải lau, buổi họp chi hội người cao tuổi. Ở quê, mỗi ngày của họ có việc và có người cần đến họ.
- Còn bạn. Hàng xóm ba bốn chục năm, nhóm bạn đi tập dưỡng sinh buổi sáng, người cùng xóm ghé qua hỏi han. Lên phố là cắt hết những sợi dây ấy một lúc.
- Còn làm chủ. Ở nhà mình, muốn ăn giờ nào, tắm giờ nào, bật đài to cỡ nào là quyền của mình. Ở nhà con, chuyện nhỏ nhất cũng phải để ý xem có phiền ai không.
- Không muốn làm phiền. Nhiều cụ biết căn hộ của con chật, cháu đang học, con dâu con rể đi làm cả ngày. Họ sợ mình thành gánh nặng hơn là sợ cô đơn.
- Gắn với nơi chốn. Ngôi nhà có dấu vết của cả đời người: cây cau ông trồng, cái giếng, mộ phần ông bà gần đó.
Trong tâm lý học tuổi già, Laura Carstensen (Đại học Stanford) đưa ra thuyết chọn lọc cảm xúc – xã hội: khi người ta cảm thấy thời gian phía trước không còn dài, họ ưu tiên những mối quan hệ và việc làm có ý nghĩa cảm xúc, hơn là thứ mới lạ hay tiện nghi. Thuyết này không giải thích hết mọi trường hợp, nhưng giúp hiểu vì sao "tiện hơn, gần bệnh viện hơn" thường không đủ sức thuyết phục bằng "ở đây có người quen, có nhà của mình". Giới nghiên cứu lão khoa cũng dùng khái niệm "già tại chỗ" (aging in place): sống lâu nhất có thể trong nhà và cộng đồng quen thuộc, có hỗ trợ khi cần. Khảo sát ở nhiều nước cho thấy phần đông người cao tuổi chọn như vậy nếu được chọn.
Mong muốn của con cũng là thật
Con cái không sai khi muốn bố mẹ ở gần. Đằng sau lời nài "lên đây với con" thường là nỗi lo rất cụ thể: mẹ ngã trong nhà tắm không ai biết, bố lên huyết áp giữa đêm, mỗi lần có chuyện phải chạy xe vài trăm cây số. Còn có cả cảm giác áy náy khi để bố mẹ một mình, và lời người ngoài: "Con cái gì mà để mẹ già ở quê."
Vấn đề nằm ở chỗ hai bên thường nói bằng giải pháp chứ không nói bằng mong muốn. Con nói "mẹ lên đây ở", mẹ nói "mẹ không lên". Hai giải pháp va nhau thì không còn chỗ xoay. Nếu tách ra thành mong muốn, câu chuyện khác hẳn:
| Lời nói ra | Mong muốn bên dưới |
|---|---|
| Con: "Mẹ lên thành phố ở với con." | Biết mẹ an toàn mỗi ngày; có người ở gần khi mẹ ốm; bớt áy náy. |
| Mẹ: "Mẹ ở đây quen rồi." | Giữ bạn bè, việc vườn, quyền làm chủ nhà mình; không làm phiền con. |
| Con: "Ở một mình lỡ có chuyện thì sao?" | Có cách báo tin và cứu giúp nhanh khi có sự cố. |
| Mẹ: "Chết ở đâu cũng là chết." | Không muốn bị coi là yếu, muốn được tin là còn tự lo được. |
Khi đã nhìn thấy cột bên phải, sẽ thấy hai bên không hề đối nghịch. Mẹ muốn ở quê, con muốn mẹ an toàn: hai điều này có thể cùng đúng.
Đừng ép bằng lý lẽ, cũng đừng ép bằng nước mắt
Có ba cách nói hay làm hỏng chuyện:
- Đếm rủi ro dồn dập. "Mẹ biết bao nhiêu người già ngã rồi không dậy nổi không?" Nghe xong, người già càng thấy mình bị coi là yếu, và càng giữ ý.
- Quyết sẵn rồi báo. Sửa phòng xong, mua vé xong rồi mới về đón. Dù thương mấy, việc này lấy đi quyền tự quyết của người lớn tuổi, và thường để lại nỗi buồn rất lâu.
- Đem tình cảm ra làm sức ép. "Mẹ không lên là con mất ăn mất ngủ đấy." Câu này đẩy trách nhiệm cảm xúc của con sang vai mẹ.
Cha mẹ già vẫn là người trưởng thành có quyền quyết nơi mình sống, trừ khi bác sĩ xác nhận họ không còn đủ khả năng tự quyết. Nói ra mong muốn của con là để bố mẹ biết con lo gì, không phải để ép bố mẹ phải nghe theo.
Cách mở lời cho câu chuyện không thành cãi nhau
Chọn lúc
Không nói lúc vừa có chuyện (vừa ngã, vừa nằm viện) vì khi ấy ai cũng hoảng, dễ quyết vội. Cũng đừng nói trong mâm cơm đông người, khi cụ phải giữ thể diện trước họ hàng. Một buổi chiều ngồi ngoài hiên, hai mẹ con với nhau, là lúc dễ nói thật nhất.
Hỏi trước khi khuyên
Thay vì mở đầu bằng đề xuất, mở đầu bằng câu hỏi: "Mẹ thích nhất điều gì ở đây?", "Có việc gì dạo này mẹ thấy khó hơn trước không?", "Nếu mẹ ốm vài hôm thì mẹ muốn ai đến với mẹ?" Câu trả lời thường cho con biết điều cần giữ và điều cần lo.
Nói nỗi lo của mình, bằng chữ "con"
Thomas Gordon, trong sách Parent Effectiveness Training (1970), gọi đây là thông điệp bắt đầu từ mình: nói cảm xúc và nỗi lo của người nói, không phán xét người nghe. Áp vào đây: "Con lo nhất là đêm mẹ có chuyện mà không gọi được ai" dễ nghe hơn nhiều so với "Mẹ ở một mình nguy hiểm lắm".
Đề nghị thử, có hẹn xem lại
Thay vì "mẹ lên hẳn", có thể là "mẹ lên chơi với cháu một tháng mùa đông, thấy không hợp thì về". Thay vì "con thuê người ở cùng mẹ", có thể là "con nhờ cô hàng xóm ghé buổi sáng, thử ba tháng xem mẹ thấy thế nào". Cái gì có đường lui thì người già dễ gật hơn.
Những phương án ở giữa, không phải chọn một trong hai
Giữa "ở quê một mình" và "lên phố ở hẳn với con" có nhiều cách làm khác. Mỗi nhà chọn theo sức khoẻ của cụ, khoảng cách và điều kiện thật của mình:
- Ở quê, có người ghé hằng ngày. Nhờ hàng xóm, họ hàng gần nhà, hoặc thuê người giúp việc theo giờ. Thoả thuận rõ: ghé lúc nào, gọi cho ai khi thấy lạ.
- Ở quê, có lịch gọi cố định. Một cuộc gọi vào giờ cố định mỗi ngày, chẳng hạn bảy giờ tối. Không nghe máy thì có người ghé xem. Đơn giản mà đỡ lo rất nhiều.
- Sửa nhà cho an toàn hơn. Tay vịn nhà tắm, đèn ngủ ở lối đi, bỏ thảm trơn, đưa phòng ngủ xuống tầng trệt. Đây là những việc phổ biến trong khuyến cáo phòng ngã cho người cao tuổi.
- Ở luân phiên theo mùa. Mùa rét hay mùa mưa bão lên ở với con, mùa khác về quê. Nhiều cụ nhận lời vì vẫn giữ được nhà mình.
- Con về thăm đều, có lịch. "Tháng nào con cũng về một cuối tuần" có giá trị hơn những lần về đột xuất khi có chuyện.
Không có phương án nào đúng cho mọi nhà. Điều chung là: phương án được bố mẹ chọn, hay ít nhất được bố mẹ đồng ý, thì sẽ được giữ lâu hơn phương án bị áp xuống.
Khi nào cần bàn lại nghiêm túc
Có những lúc mong muốn ở quê của cụ cần được bàn lại, vẫn bằng thông tin và thoả thuận: cụ ngã nhiều lần, quên tắt bếp, quên uống thuốc, đi lạc, hay bệnh nặng lên cần người chăm thường xuyên. Khi ấy, nên cùng cụ đi khám và hỏi bác sĩ về khả năng tự sống một mình. Một lời nhận xét từ bác sĩ thường được người già nghe hơn lời con cái, vì nó không dính đến chuyện ai thắng ai.
Kể cả khi phải chuyển, vẫn có thể giữ phần quyền của cụ: cụ chọn mang theo đồ gì, phòng bày thế nào, bao lâu được về quê thăm, nhà ở quê giữ lại hay cho thuê. Mất nhà đã là mất lớn; đừng lấy thêm của cụ cả những lựa chọn nhỏ.
Áp dụng được ngay
- Tuần này, gọi cho bố mẹ và hỏi một câu không có đề nghị kèm theo: "Ở nhà dạo này việc gì làm mẹ vui nhất?" Ghi lại câu trả lời.
- Viết riêng ra giấy hai cột: con lo điều gì, bố mẹ muốn giữ điều gì. Nhìn xem có phương án nào chạm được cả hai cột.
- Đặt một giờ gọi cố định mỗi ngày và một người hàng xóm có số điện thoại của con.
- Lần về quê tới, đi quanh nhà một vòng với con mắt phòng ngã: nhà tắm, cầu thang, lối ra sân lúc tối.
- Dùng câu mẫu: "Con không bắt mẹ lên đâu. Con chỉ muốn mình bàn cách để mẹ ở đây mà con yên tâm. Mẹ thấy làm gì thì được?"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bố mẹ già không muốn lên thành phố ở với con?
Thường vì ở quê họ còn bạn bè, việc để làm và quyền làm chủ căn nhà của mình. Lên phố, nhiều cụ thấy mình thành người ở nhờ, sợ làm phiền con cháu và mất các mối quan hệ quen thuộc. Đó là lý do có thật, không phải sự bướng bỉnh.
Có nên ép cha mẹ già lên thành phố ở cùng không?
Không nên ép nếu cha mẹ vẫn còn đủ khả năng tự quyết. Con cái có thể nói rõ nỗi lo của mình và đề xuất phương án, nhưng quyết định nơi ở là quyền của người lớn tuổi. Phương án được bố mẹ đồng ý thường được giữ lâu và ít để lại buồn phiền hơn.
Bố mẹ ở quê một mình thì làm sao để yên tâm?
Có thể kết hợp nhiều cách: lịch gọi điện cố định mỗi ngày, nhờ hàng xóm hoặc họ hàng ghé qua, sửa nhà cho an toàn (tay vịn, đèn lối đi, phòng ngủ tầng trệt) và về thăm theo lịch đều. Khi sức khoẻ có dấu hiệu đi xuống, nên đưa bố mẹ đi khám và hỏi bác sĩ.
Khi nào nên bàn lại chuyện cha mẹ già sống một mình?
Khi cụ ngã nhiều lần, hay quên tắt bếp, quên uống thuốc, đi lạc hoặc bệnh nặng cần người chăm thường xuyên. Lúc ấy nên cùng cụ đi khám để có ý kiến bác sĩ, rồi bàn phương án mới mà vẫn để cụ giữ quyền chọn những việc có thể chọn.
Cho bố mẹ lên ở thử có được không?
Ở thử là cách hay vì có đường lui. Một tháng mùa đông hay vài tuần dịp nghỉ giúp cả nhà biết thực tế sống chung ra sao. Nên nói trước là nếu không hợp thì bố mẹ về, và hẹn ngày cùng ngồi lại nói chuyện sau đợt ở thử.
