Ông bà muốn tiếp tục làm việc, buôn bán sau tuổi nghỉ hưu thường không phải vì thiếu tiền, mà vì công việc cho họ nhịp sống, người để gặp và cảm giác mình còn có ích. Con cái khuyên "bố mẹ nghỉ cho sướng" là thương, nhưng với nhiều người, nghỉ hẳn lại là buồn. Thay vì bàn nên làm hay nên nghỉ, cả nhà nên bàn làm việc gì, bao nhiêu, và thế nào thì vừa sức.
"Nghỉ cho sướng" chưa chắc là sướng
Thử hình dung: bà Năm bán tạp hoá ở đầu chợ hơn ba mươi năm. Con gái đi làm ở thành phố, gửi tiền về đều, nói mãi: "Mẹ đóng hàng đi, con nuôi được mẹ." Bà đóng hàng được hai tháng thì ốm. Không phải ốm vì bệnh gì nặng, mà vì sáng dậy không biết làm gì, trưa không ai ghé nói chuyện, tối không có sổ để cộng. Bà mở lại quầy, bé hơn trước, và khoẻ lên trông thấy.
Câu chuyện giả định này không hiếm. Với nhiều người lớn tuổi, công việc là cái khung của một ngày. Bỏ cái khung đi mà không có gì thay vào, ngày trở nên dài và trống. Trong nghiên cứu về tuổi già, việc giữ được vai trò xã hội, có hoạt động đều đặn và có quan hệ với người khác thường được nhắc là gắn với sức khoẻ tinh thần tốt hơn. Đó là mối liên hệ được ghi nhận nhiều lần, dù không có nghĩa là ai cứ đi làm thì sẽ khoẻ.
Đằng sau mong muốn được làm tiếp
Khi ông bà nói "để bố làm thêm vài năm", mong muốn bên dưới có thể là một hay nhiều điều sau:
| Mong muốn | Biểu hiện thường thấy | Có thể đáp ứng bằng cách khác không |
|---|---|---|
| Còn có ích, còn được cần | "Ở nhà ăn bám con à?" | Có, nếu có vai trò thật trong nhà hay ngoài xã hội |
| Có người để gặp | Nhớ khách quen, bạn hàng | Một phần: hội nhóm, câu lạc bộ |
| Tự chủ về tiền | Không muốn ngửa tay xin con | Khó thay thế hoàn toàn |
| Giữ nghề, giữ danh | Thợ may, thợ mộc, thầy thuốc có tiếng trong vùng | Có thể chuyển sang dạy nghề, nhận ít việc |
| Có việc để quên buồn | Mới goá, con cái ở xa | Có, nhưng cần được để ý thêm |
Hiểu mong muốn nào là chính giúp con biết nên góp ý gì. Nếu bố muốn làm tiếp chủ yếu vì không muốn xin tiền con, thì khuyên "con gửi thêm tiền" chỉ làm chuyện tệ hơn.
Con lo gì, và nói nỗi lo thế nào
Nỗi lo của con cái thường rất thật: bố dậy sớm đẩy xe hàng, mẹ ngồi cả ngày ngoài nắng, ông còn leo giàn sửa mái cho khách, bà quên uống thuốc vì mải bán. Có khi còn lo bị lừa: người già buôn bán nhỏ dễ bị nợ khó đòi, bị rủ góp vốn làm ăn không rõ ràng.
Cách nói giúp được là nói việc cụ thể, không nói chung chung về tuổi:
- Không nên: "Bố già rồi, làm gì nữa."
- Nên: "Con thấy bố leo thang sửa mái cho khách là con sợ. Phần việc trên cao mình nhường cho thợ trẻ được không bố?"
- Không nên: "Mẹ bán làm gì, có lãi bao nhiêu đâu."
- Nên: "Con muốn mẹ bán tiếp nếu mẹ vui. Con chỉ lo mẹ ngồi nắng cả trưa. Mình làm cái mái che, trưa mẹ về nghỉ một tiếng nhé?"
Câu nói thứ hai ở mỗi cặp làm được hai việc: công nhận mong muốn của cụ, và chỉ ra đúng một nỗi lo có thể giải quyết.
Làm tiếp nhưng điều chỉnh: những cách hay dùng
Giảm giờ, giữ việc
Thay vì bán từ sáng tới tối, chỉ bán buổi sáng. Thay vì nhận mười bộ quần áo một tuần, nhận ba. Nhiều cụ đồng ý giảm khi thấy mình vẫn giữ được cái nghề và khách quen.
Chuyển phần nặng sang người khác
Con cháu hay người làm thuê đảm nhận việc khuân vác, đi lấy hàng xa, leo trèo. Ông bà giữ phần cần kinh nghiệm: chọn hàng, tiếp khách, chỉ việc.
Từ làm sang truyền nghề
Thợ giỏi lâu năm có thể nhận một hai người học việc. Vừa giữ nghề, vừa có người gặp mỗi ngày, vừa bớt sức. Ở nhiều làng nghề, đây là cách các cụ vẫn giữ vai trò rất lâu.
Việc mới, nhẹ hơn
Có cụ chuyển từ buôn bán sang trồng rau sạch bán cho hàng xóm, làm tình nguyện ở hội người cao tuổi, trông lớp học thêm cho trẻ trong xóm. Tiêu chí không phải là ra tiền nhiều hay ít, mà là cụ thấy có ý nghĩa.
Chuyện tiền: tôn trọng quyền của ông bà
Tiền ông bà làm ra là tiền của ông bà. Con cái có thể góp ý cách quản lý, nhưng không có quyền đòi bố mẹ nghỉ để "khỏi lỗ", cũng không nên tính giùm bố mẹ xem làm có đáng công không. Với nhiều người lớn tuổi, cái được lớn nhất của việc buôn bán không nằm ở dòng lãi.
Điều con cái giúp được là những việc phía sau: ghi sổ đơn giản, nhắc khoản nợ cần đòi, cảnh giác với lời rủ góp vốn hay đầu tư có lãi cao bất thường. Nếu cụ định bỏ một khoản lớn vào việc làm ăn mới, có thể đề nghị "bố cho con xem giấy tờ cùng với, con hỏi thêm người hiểu việc này" thay vì cấm.
Khi sức khoẻ không cho phép nữa
Có lúc việc làm tiếp thật sự gây hại: bệnh tim, bệnh khớp nặng lên, bác sĩ dặn phải nghỉ ngơi. Khi ấy, thông tin từ bác sĩ nên là căn cứ chính. Con nên đi khám cùng cụ, để cụ tự nghe lời dặn và hỏi điều mình muốn hỏi, thay vì con nghe rồi về "truyền đạt lại".
Ngay cả khi phải dừng, vẫn nên tìm cho cụ một việc thay thế có ý nghĩa: giữ sổ sách cho cửa hàng mà con tiếp quản, kể chuyện nghề cho cháu, chăm vườn nhỏ. Mất việc mà không có gì thay là mất cả một phần mình.
Áp dụng được ngay
- Hỏi bố mẹ một câu: "Trong việc bố mẹ đang làm, phần nào bố mẹ thích nhất, phần nào mệt nhất?" Câu trả lời cho biết nên giữ gì, bớt gì.
- Chọn đúng một nỗi lo lớn nhất của mình và đề xuất một cách giải quyết cụ thể, thay vì khuyên nghỉ hẳn.
- Nhận một phần việc nặng của bố mẹ trong tuần này: đi lấy hàng, chở hàng, sắp kho.
- Đi khám cùng bố mẹ lần tới và để bố mẹ tự hỏi bác sĩ về việc làm.
- Câu mẫu: "Con không bảo bố mẹ nghỉ. Con muốn bố mẹ làm được lâu mà không mệt. Mình bàn xem bớt phần nào nhé."
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già vẫn muốn đi làm sau khi nghỉ hưu?
Ngoài chuyện thu nhập, công việc cho người già nhịp sống mỗi ngày, có người để gặp và cảm giác mình còn có ích. Nhiều người cũng muốn tự chủ về tiền, không muốn xin con. Nghỉ hẳn mà không có hoạt động thay thế dễ khiến ngày dài và buồn.
Có nên khuyên bố mẹ nghỉ hẳn không làm nữa?
Không nên khuyên nghỉ hẳn chỉ vì tuổi. Nên hỏi bố mẹ thích phần nào trong công việc, phần nào mệt, rồi cùng điều chỉnh: giảm giờ, chuyển việc nặng cho người khác, chuyển sang truyền nghề. Khi sức khoẻ có vấn đề, hãy để bác sĩ tư vấn.
Bố mẹ già buôn bán nhỏ con cái nên giúp gì?
Con cái có thể nhận phần việc nặng như lấy hàng, khuân vác, giúp ghi sổ đơn giản và nhắc các khoản nợ. Đồng thời cảnh giác giúp bố mẹ với lời rủ góp vốn có lãi cao bất thường, nhưng vẫn tôn trọng quyền quyết định của bố mẹ.
Tiền bố mẹ già tự làm ra con có được quản không?
Tiền bố mẹ làm ra là của bố mẹ, con cái chỉ nên góp ý khi được hỏi hoặc khi thấy dấu hiệu bị lừa. Đòi bố mẹ nghỉ vì "làm không đáng công" thường bỏ qua giá trị thật mà công việc mang lại cho họ.
Người già nghỉ hưu nên làm gì cho vui?
Tuỳ sở thích và sức khoẻ: giữ nghề cũ ở mức nhẹ, dạy nghề cho người trẻ, trồng rau, làm tình nguyện ở hội người cao tuổi, trông lớp học cho trẻ trong xóm. Điều quan trọng là hoạt động đều đặn, có người để gặp và có ý nghĩa với chính họ.
