Khi trẻ nói "con ghét mẹ", "con không thèm", "con ghét em", phần lớn đó không phải là ghét thật mà là một cảm xúc mạnh đang thiếu chữ để gọi tên, và đằng sau thường là một mong muốn: muốn được chú ý, muốn được công bằng, muốn được tự làm, muốn được hiểu. Cách đáp hiệu quả là không phản ứng với chữ "ghét", mà gọi tên cảm xúc của con rồi hỏi về mong muốn phía sau: "Con đang giận lắm vì mẹ không cho xem tiếp, đúng không?"
Vì sao trẻ dùng những chữ nặng như vậy
Trẻ nhỏ có cảm xúc mạnh nhưng vốn từ về cảm xúc còn ít. Khi bực, thất vọng, tủi, ghen, trẻ chỉ có vài chữ để diễn tả, và "ghét" là chữ mạnh nhất con biết. Với trẻ lớn hơn và tuổi teen, "con không thèm" hay "kệ con" thường là cách tự vệ: nói như vậy để không phải thừa nhận mình đang buồn hoặc đang muốn một điều không được.
Các nhà nghiên cứu về cảm xúc như Lisa Feldman Barrett cho rằng khả năng phân biệt tinh tế các cảm xúc (bà gọi là độ chi tiết cảm xúc, emotional granularity) giúp con người điều hoà cảm xúc tốt hơn. Trẻ học khả năng này dần dần, chủ yếu qua việc người lớn gọi tên cảm xúc cho con. Nghiên cứu của Matthew Lieberman và cộng sự (2007) cũng gợi ý rằng gọi tên cảm xúc bằng lời giúp giảm cường độ phản ứng. Bác sĩ tâm thần Daniel Siegel phổ biến ý này bằng câu "name it to tame it", tạm hiểu: gọi được tên thì dịu được.
Chữ trẻ nói và mong muốn thường đứng sau
Bảng dưới không phải công thức đọc lòng trẻ, chỉ là gợi ý để bố mẹ hỏi đúng hướng.
| Trẻ nói | Có thể đang cảm thấy | Mong muốn có thể ở phía sau |
|---|---|---|
| "Con ghét mẹ!" (khi bị tắt tivi) | Giận, hụt hẫng | Muốn xem tiếp, muốn được báo trước khi phải dừng |
| "Con ghét em!" | Ghen, bị bỏ rơi | Muốn có thời gian riêng với bố mẹ, muốn được công bằng |
| "Con không thèm chơi với bạn ấy nữa." | Tổn thương, xấu hổ | Muốn được bạn đối xử tử tế, muốn được nhận vào nhóm |
| "Con ghét đi học!" | Lo, sợ, mệt | Muốn bớt áp lực, muốn tránh một chuyện cụ thể ở trường |
| "Kệ con, con không cần." | Thất vọng, tự ái | Muốn được tôn trọng, muốn được tự làm |
| "Bố mẹ chẳng hiểu gì cả." | Cô đơn, bị coi nhẹ | Muốn được nghe hết câu, muốn được tin |
Chú ý dòng "con ghét đi học". Câu này đôi khi che giấu một chuyện cần được biết: bị bạn bắt nạt, sợ một thầy cô, theo không kịp bài. Nghe ra mong muốn đằng sau ở đây có thể giúp phát hiện sớm vấn đề.
Đáp lại thế nào: ba bước
Bước một: không phản ứng với chữ, phản ứng với cảm xúc
Phản xạ thường gặp của người lớn là sửa chữ: "Không được nói ghét mẹ!", "Sao con hư thế!". Câu ấy dạy con rằng cảm xúc mạnh là xấu và nên giấu đi, trong khi chữ "ghét" chỉ là vỏ ngoài. Thay vào đó, hít một hơi, rồi gọi tên điều con có thể đang cảm thấy:
- "Con giận lắm vì phải tắt tivi."
- "Con đang thấy bố mẹ lo cho em nhiều hơn, con buồn."
Nếu đoán sai, con sẽ sửa: "Không phải, con giận vì…". Thế là tốt; con đang tự gọi tên cảm xúc của mình.
Bước hai: hỏi về mong muốn
Khi con dịu hơn một chút: "Con muốn điều gì khác xảy ra?" hoặc "Con mong bố mẹ làm gì?". Câu trả lời có thể bất ngờ: "Con muốn mẹ báo trước năm phút", "Con muốn tối nay mẹ đọc truyện cho con thôi, không có em".
Bước ba: giữ giới hạn, đáp ứng mong muốn khi có thể
Gọi tên cảm xúc và nghe mong muốn không có nghĩa là đổi quyết định. Tivi vẫn tắt. Nhưng mong muốn được báo trước năm phút thì làm được. Mong muốn có thời gian riêng với mẹ thì hẹn được. Haim Ginott, tác giả cuốn Between Parent and Child (1965), có một ý được nhiều sách nuôi dạy sau này nhắc lại: chấp nhận mọi cảm xúc, nhưng không chấp nhận mọi hành vi. Con được giận, nhưng không được đánh em.
Những câu đáp nên tránh
- "Ghét thì đi ra khỏi nhà." Câu này đánh vào nỗi sợ bị bỏ rơi lớn nhất của trẻ.
- "Mẹ cũng ghét con." Người lớn trả đũa bằng chữ của trẻ làm con tổn thương sâu.
- "Không được ghét, em là em con." Phủ nhận cảm xúc không làm nó biến mất, chỉ làm con giấu.
- Cười nhạo: "Bé tí đã biết ghét." Con thấy cảm xúc của mình bị coi thường.
- Giảng giải dài lúc con đang giận. Lúc cảm xúc lên cao, trẻ không nghe được lý lẽ.
Dạy con thêm chữ để nói
Lâu dài, cách giúp con bớt dùng chữ "ghét" là cho con thêm chữ khác. Vài cách nhẹ nhàng:
- Khi đọc truyện, hỏi: "Bạn thỏ đang thấy thế nào nhỉ? Buồn, giận hay sợ?"
- Bố mẹ tự gọi tên cảm xúc của mình: "Mẹ đang hơi bực vì kẹt xe, mẹ thở chậm một chút."
- Làm một tấm bảng các khuôn mặt cảm xúc, để con chỉ khi chưa nói được.
- Phân biệt các chữ gần nhau: thất vọng khác giận, tủi khác buồn, ghen khác ghét.
Khi con nói được "con thấy tủi vì mẹ khen em mà không khen con", đó là một bước tiến rất lớn, và là câu bố mẹ có thể đáp lại được.
Khi cảm xúc của con kéo dài hoặc rất mạnh
Mọi trẻ đều có lúc nói "con ghét". Nhưng nếu con thường xuyên có những cơn giận dữ dội, làm đau mình hoặc người khác, buồn bã kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới ăn ngủ và việc học, hoặc nói những câu về chuyện không muốn sống nữa, bố mẹ cần đưa con tới gặp bác sĩ nhi, chuyên gia tâm lý. Nếu con bị bạo lực hay xâm hại, gọi tổng đài 111; nguy hiểm tức thời gọi 113.
Áp dụng được ngay
- Lần tới con nói "con ghét", đáp bằng một câu gọi tên cảm xúc: "Con đang giận lắm vì…".
- Khi con dịu, hỏi: "Con muốn điều gì khác xảy ra?"
- Giữ giới hạn, nhưng làm một việc nhỏ đáp ứng mong muốn của con, như báo trước năm phút trước giờ tắt tivi.
- Mỗi tối đọc truyện, hỏi con một câu về cảm xúc của nhân vật.
- Bố mẹ gọi tên cảm xúc của chính mình ít nhất một lần mỗi ngày trước mặt con.
Câu hỏi thường gặp
Con nói "con ghét mẹ" thì nên làm gì?
Đừng phản ứng với chữ "ghét", hãy gọi tên cảm xúc con đang có, như "con giận vì mẹ không cho xem tiếp". Khi con dịu, hỏi con mong điều gì. Có thể giữ quyết định của mình nhưng đáp ứng một mong muốn nhỏ của con.
Trẻ hay nói "con không thèm" có sao không?
Thường đó là cách trẻ tự vệ khi thất vọng hoặc tự ái. Thay vì cãi lại, có thể nói "con đang thất vọng phải không" và để con có thời gian. Khi con bình tĩnh, hỏi về điều con thật sự muốn.
Con nói ghét em thì có phải là con không thương em?
Không hẳn. Câu đó thường đến từ ghen tị hay cảm giác bị bố mẹ bỏ rơi khi em ra đời. Dành cho con thời gian riêng với bố mẹ mỗi ngày, dù ngắn, thường giúp hơn là bắt con phải thương em.
Làm sao dạy trẻ gọi tên cảm xúc?
Bố mẹ gọi tên cảm xúc cho con và cho chính mình trong đời thường, hỏi về cảm xúc của nhân vật khi đọc truyện, và dùng tranh các khuôn mặt cảm xúc cho trẻ nhỏ. Dạy con phân biệt các chữ gần nhau như giận, thất vọng, tủi, ghen.
