Di nguyện là những mong muốn người già để lại cho con cháu: tài sản chia thế nào, đồ kỷ niệm trao cho ai, việc gì nhờ con làm tiếp. Nói ra những mong muốn ấy khi còn khoẻ, còn minh mẫn giúp con cháu không phải đoán, và giảm rất nhiều chuyện anh em mất lòng nhau về sau. Phần tài sản có giá trị lớn nên được ghi lại bằng hình thức di chúc hợp pháp; việc lập cụ thể hãy hỏi luật sư hoặc phòng công chứng.
Di nguyện rộng hơn di chúc
Nhiều người nghĩ "chuyện để lại" chỉ là chuyện nhà đất. Thực ra những thứ gây buồn lòng nhất sau khi người già mất thường lại là những thứ nhỏ: chiếc đồng hồ của ông, cuốn album ảnh cũ, cái máy khâu của bà, quyển sổ ghi công thức nấu ăn, bức thư ông viết hồi đi xa. Chúng không đáng bao nhiêu tiền, nhưng nhiều người con cùng muốn giữ, và không ai biết bố mẹ định trao cho ai.
Có thể chia mong muốn để lại thành mấy nhóm:
| Nhóm | Ví dụ | Cách ghi lại phù hợp |
|---|---|---|
| Tài sản có giá trị lớn | Nhà, đất, tiền tiết kiệm | Hình thức di chúc hợp pháp; hỏi luật sư, phòng công chứng |
| Đồ kỷ niệm | Ảnh, thư, đồ dùng gắn với kỷ niệm | Danh sách viết tay, nói trước cả nhà |
| Việc nhờ làm tiếp | Chăm cây cau ông trồng, giữ liên lạc với người bạn cũ | Nói trực tiếp, ghi vào thư |
| Mong muốn về tang lễ | Làm đơn giản, mời ai, đặt ở đâu | Ghi lại, nói với con cả và các con |
| Lời nhắn | Điều muốn nói với từng người con, cháu | Thư tay, ghi âm |
Hai nhóm cuối, nhiều người già muốn nói nhưng không biết bắt đầu từ đâu, và con cháu cũng ngại hỏi.
Vì sao nói sớm lại quan trọng
Thử hình dung: ông Định mất đột ngột. Ông từng nói miệng với cô con gái út rằng chiếc tủ gỗ cũ là để lại cho cô, vì cô hay ngồi cạnh ông lau tủ hồi bé. Nhưng ông chỉ nói với mỗi cô. Anh cả không tin, cho là em bịa. Chiếc tủ không đáng bao nhiêu, nhưng hai anh em mấy năm không nói chuyện với nhau.
Chuyện giả định như vậy cho thấy một điều: mong muốn chỉ nói với một người thì người khác dễ nghi. Mong muốn nói trước cả nhà, khi người già còn ngồi đó, thì gần như không ai cãi. Nói sớm cũng giúp người già được nghe phản hồi: có khi người con mà bố mẹ định trao món đồ lại không muốn nhận, còn người con khác thì rất mong.
Ngoài ra, nói khi còn khoẻ thì người già tự quyết hoàn toàn, không bị ai nói thay. Đó là cách tôn trọng quyền tự quyết của họ đến tận cùng.
Con cháu mở lời thế nào cho khỏi bị hiểu lầm
Đây là chuyện dễ bị hiểu nhầm nhất: con hỏi chuyện tài sản thì dễ bị cho là "nhòm ngó", "mong bố mẹ chết". Vì vậy, nên để bố mẹ là người chủ động, con chỉ mở đường:
- Hỏi về đồ kỷ niệm trước, tài sản sau. "Mẹ ơi, cái máy khâu này mẹ dùng từ hồi nào? Mai kia mẹ muốn ai giữ nó?" Câu hỏi về kỷ niệm dễ nghe hơn câu về nhà đất.
- Nói rõ mình không đòi gì. "Con không đòi phần gì đâu. Con chỉ mong bố nói ra để anh em con không ai phải đoán."
- Đề nghị cả nhà cùng nghe. Dịp giỗ, dịp Tết, khi các con đều về, là lúc bố mẹ có thể nói một lần cho tất cả.
- Để bố mẹ quyết thời điểm. Nếu bố mẹ nói "để sau", hãy để sau.
Không nên giao việc mở lời cho người con đang cần tiền nhất, hay người con hay va chạm với bố mẹ nhất. Người mở lời nên là người cả nhà tin là công bằng.
Bố mẹ muốn chia không đều thì sao
Đây là chỗ hay sinh chuyện. Bố mẹ có thể muốn để nhiều hơn cho người con đã chăm mình, cho người con khó khăn hơn, hay theo phong tục của gia đình, dòng họ. Con cái có thể có ý kiến khác.
Điều con nên nhớ: tài sản của bố mẹ là của bố mẹ, và mong muốn chia thế nào là quyền của bố mẹ, trong khuôn khổ pháp luật. Con có thể nói ra cảm xúc của mình ("con hơi buồn, con muốn hiểu vì sao bố quyết như vậy"), nhưng không nên gây áp lực, không nên lôi kéo anh chị em, càng không nên làm phiền bố mẹ lúc đang ốm.
Bố mẹ cũng nên giải thích lý do khi chia không đều. Một câu "bố để nhà cho em vì em ở với bố mẹ mười năm nay" giúp những người còn lại dễ hiểu hơn rất nhiều so với một quyết định không lời giải thích.
Những câu hỏi về điều kiện pháp lý, hình thức lập, giá trị của văn bản thì không nên tự tìm hiểu qua lời truyền miệng. Hãy cùng bố mẹ hỏi luật sư hoặc phòng công chứng.
Thư để lại và lời nhắn
Nhiều gia đình giữ được những bức thư ông bà, bố mẹ viết cho con cháu, và đó thường là thứ quý nhất. Không cần văn hay. Vài dòng kể một kỷ niệm, một lời dặn, một câu cảm ơn là đủ.
Con cháu có thể gợi ý nhẹ: "Bố viết cho cháu nội vài dòng đi, mai kia nó lớn nó đọc." Hoặc ghi âm lúc ông bà kể chuyện ngày xưa. Với nhiều cụ, kể chuyện đời mình là một việc vui, và bản ghi lại trở thành một phần di nguyện tự nhiên nhất.
Những điều nên tránh
- Đừng nói chuyện chia tài sản lúc bố mẹ đang ốm nặng, khi bố mẹ yếu và dễ bị tác động.
- Đừng để một người con "giữ lời" riêng. Mong muốn nói với một người dễ bị nghi.
- Đừng tự ý viết hộ, ký hộ bất cứ giấy tờ gì. Việc này hãy để luật sư, công chứng hướng dẫn.
- Đừng chia đồ của bố mẹ khi bố mẹ còn sống mà bố mẹ chưa đồng ý, kể cả đồ nhỏ.
Nếu có người trong nhà ép bố mẹ ký giấy tờ, đe doạ, hay giữ giấy tờ nhà đất của bố mẹ, đó không còn là chuyện bàn bạc. Hãy tìm người thân tin cậy, chính quyền địa phương hoặc luật sư; có nguy hiểm tức thời thì gọi 113.
Áp dụng được ngay
- Chọn một món đồ kỷ niệm trong nhà bố mẹ và hỏi về câu chuyện của nó trong lần gặp tới.
- Bàn với anh chị em xem ai là người nên mở lời, và dịp nào cả nhà có mặt.
- Gợi ý bố mẹ ghi danh sách đồ kỷ niệm và người muốn trao, viết tay, có ngày tháng.
- Ghi âm một buổi ông bà kể chuyện ngày xưa.
- Câu mẫu: "Con không đòi gì đâu bố. Con chỉ mong bố nói ra khi cả nhà đều có mặt, để sau này anh em con không ai phải đoán ý bố."
Câu hỏi thường gặp
Di nguyện và di chúc khác nhau thế nào?
Di nguyện là mọi mong muốn người mất để lại: đồ kỷ niệm trao cho ai, việc nhờ con làm tiếp, mong muốn về tang lễ, lời nhắn. Di chúc là hình thức pháp lý để định đoạt tài sản. Muốn lập di chúc, hãy hỏi luật sư hoặc phòng công chứng.
Làm sao hỏi bố mẹ chuyện để lại tài sản mà không bị hiểu lầm?
Nên bắt đầu từ đồ kỷ niệm, nói rõ mình không đòi phần gì, và đề nghị bố mẹ nói khi cả nhà có mặt. Để bố mẹ chủ động chọn thời điểm. Người mở lời nên là người cả nhà tin là công bằng.
Vì sao nên nói về di nguyện khi còn khoẻ?
Khi còn khoẻ, minh mẫn, người già tự quyết hoàn toàn và có thể nghe phản hồi của con cháu. Mong muốn nói trước cả nhà thì ít ai nghi ngờ, giảm hẳn chuyện anh em mất lòng nhau về sau.
Bố mẹ chia tài sản không đều con nên làm gì?
Tài sản của bố mẹ là quyền của bố mẹ. Con có thể nói cảm xúc của mình và xin bố mẹ giải thích lý do, nhưng không nên gây áp lực hay lôi kéo anh chị em. Câu hỏi pháp lý cụ thể hãy hỏi luật sư hoặc phòng công chứng.
Đồ kỷ niệm của ông bà nên chia thế nào?
Tốt nhất là ông bà tự ghi danh sách món đồ và người muốn trao, nói trước cả nhà khi còn khoẻ. Con cháu có thể nói mình mong giữ món nào để ông bà biết, nhưng quyết định là của ông bà.
