Khi gia đình chuyển nhà hay cho con đổi trường, bố mẹ thường đã có lý do quyết, nhưng vẫn nên hỏi ý con trước khi chốt: báo sớm, nói lý do thật, hỏi con lo gì và mong gì, và để con được quyết những phần nhỏ trong việc lớn như chọn màu phòng, cách chia tay bạn cũ. Trẻ không quyết được chuyện cả nhà đi hay ở, nhưng được nghe và được góp ý giúp con thích nghi tốt hơn nhiều so với bị báo khi mọi thứ đã xong.
Vì sao nên hỏi ý con dù bố mẹ là người quyết
Với người lớn, chuyển nhà là chuyện tiền, chỗ làm, đường đi. Với trẻ, đó là mất bạn thân, mất góc chơi quen, mất cô giáo con quý, và phải bắt đầu lại ở một nơi lạ. Những mất mát đó có thật, dù người lớn nhìn thấy cái lợi lâu dài.
Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em (1989), mà Việt Nam phê chuẩn từ năm 1990, ghi nhận quyền của trẻ được bày tỏ ý kiến về những vấn đề ảnh hưởng tới mình, và ý kiến ấy được xem xét tương xứng với độ tuổi, mức trưởng thành. Luật Trẻ em năm 2016 của Việt Nam cũng có quyền được bày tỏ ý kiến. "Được bày tỏ" không có nghĩa là "được quyết". Nó có nghĩa là người lớn hỏi, nghe thật, và tính tới khi quyết.
Trong đời thường, lợi ích của việc hỏi rất cụ thể:
- Con có thời gian chuẩn bị tâm lý, thay vì bị sốc.
- Bố mẹ biết con lo gì nhất để giúp đúng chỗ.
- Con có cảm giác mình vẫn làm chủ được một phần đời mình giữa lúc mọi thứ thay đổi.
- Đôi khi con đưa ra thông tin bố mẹ chưa biết: con đang bị bắt nạt ở trường cũ, hoặc con sắp được vào đội tuyển.
Phần nào con quyết, phần nào bố mẹ quyết
Nói rõ phạm vi giúp con không hiểu nhầm rằng mình được quyết hết, rồi thất vọng khi ý mình không được làm theo.
| Bố mẹ quyết | Bàn cùng con | Con quyết |
|---|---|---|
| Có chuyển hay không, chuyển tới thành phố nào | Thời điểm chuyển (giữa năm hay hết năm học), chọn trường trong vài trường phù hợp | Màu phòng, sắp xếp góc học, mang theo đồ gì |
| Ngân sách nhà mới, trường mới | Giữ liên lạc với bạn cũ ra sao, có về thăm không | Cách chia tay bạn: liên hoan nhỏ, viết thư, tặng quà |
| Giấy tờ chuyển trường | Đăng ký hoạt động ngoại khoá nào ở trường mới | Kể chuyện chuyển nhà với bạn bè lúc nào, thế nào |
Bảng này chỉ là gợi ý. Con càng lớn, cột giữa và cột phải càng rộng. Với một học sinh cuối cấp, việc đổi trường giữa chừng có thể ảnh hưởng tới kỳ thi chuyển cấp, nên ý kiến của con cần được nặng ký hơn.
Báo tin: sớm, thật, và có chỗ cho cảm xúc
Cách báo ảnh hưởng nhiều tới cách con đón nhận.
- Báo sớm khi đã khá chắc chắn. Đủ để con chuẩn bị, nhưng không quá sớm khi mọi thứ còn chưa rõ khiến con lo lắng nhiều tháng vô ích.
- Nói lý do thật, theo cách con hiểu: "Bố được chuyển công tác vào Đà Nẵng, cả nhà mình sẽ chuyển theo để ở cùng nhau."
- Hỏi con nghĩ gì, và chấp nhận mọi cảm xúc: buồn, giận, sợ, cả háo hức. "Con buồn vì phải xa Minh, bố hiểu." Không vội an ủi kiểu "ở đó còn vui hơn".
- Nói điều gì sẽ không đổi: cả nhà vẫn ở cùng nhau, bố mẹ vẫn đưa con đi học, con vẫn được gọi cho bạn cũ.
- Hẹn nói chuyện tiếp: "Con nghĩ thêm, có gì lo cứ hỏi bố mẹ bất cứ lúc nào."
Hỏi con lo gì, mong gì
Sau vài ngày, khi con đã bớt sốc, có thể ngồi lại và hỏi cụ thể hơn:
- "Điều con lo nhất khi chuyển là gì?"
- "Ở trường mới, con mong có gì?"
- "Ở nhà cũ, con muốn mang theo gì, muốn làm gì trước khi đi?"
- "Con muốn chia tay các bạn thế nào?"
Với trẻ nhỏ, câu hỏi có thể đi kèm vẽ tranh: "Con vẽ phòng mới con muốn nhé." Với trẻ lớn, có thể cùng xem bản đồ khu nhà mới, trang thông tin của trường mới.
Ghi lại những gì con nói và cố làm được vài điều con mong. Nếu con lo không có bạn ở trường mới, có thể tìm hiểu trước câu lạc bộ, lớp năng khiếu ở đó để con có chỗ làm quen.
Khi con phản đối mạnh
Có trẻ phản đối kịch liệt: khóc, giận, nói "con không đi". Phản ứng này thường là nỗi buồn mất mát, không phải sự chống đối. Vài điều nên nhớ:
- Không coi phản ứng của con là vô lễ. Cho con buồn.
- Không đổi quyết định lớn chỉ vì con khóc, nếu lý do của gia đình là chính đáng. Nhưng thật sự cân nhắc nếu con đưa ra lý do mới quan trọng.
- Tìm những phần có thể thương lượng: chuyển vào hè thay vì giữa năm, cho con về thăm bạn trong kỳ nghỉ.
- Nếu nhiều tuần sau khi chuyển, con vẫn buồn bã kéo dài, ăn ngủ kém, không muốn đi học, nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và tìm tới chuyên gia tâm lý học đường.
Sau khi chuyển: tiếp tục hỏi
Việc hỏi ý không dừng ở ngày chuyển nhà. Những tuần đầu ở trường mới, hỏi con mỗi tối một câu nhẹ: "Hôm nay ở trường có chuyện gì vui, chuyện gì khó?" Giúp con giữ liên lạc với bạn cũ qua cuộc gọi có người lớn hỗ trợ. Và nhớ rằng thích nghi cần thời gian; nhiều trẻ cần cả một học kỳ mới thấy quen.
Áp dụng được ngay
- Nếu sắp chuyển nhà hay đổi trường, viết ra bảng ba cột: bố mẹ quyết, bàn cùng con, con quyết.
- Báo tin cho con theo năm bước: sớm, lý do thật, hỏi cảm xúc, điều không đổi, hẹn nói tiếp.
- Hỏi con bốn câu: lo gì nhất, mong gì ở chỗ mới, muốn mang gì theo, muốn chia tay bạn thế nào.
- Làm ít nhất một điều con mong trước ngày chuyển.
- Sau khi chuyển, mỗi tối hỏi một câu về ngày ở trường mới.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hỏi ý con trước khi chuyển trường?
Nên hỏi, dù quyết định cuối cùng thường là của bố mẹ. Hỏi giúp con chuẩn bị tâm lý, giúp bố mẹ biết con lo gì, và có khi con đưa ra thông tin quan trọng. Nói rõ phần nào con được quyết để con không hiểu nhầm.
Báo cho con chuyện chuyển nhà thế nào?
Báo khi đã khá chắc chắn, nói lý do thật theo cách con hiểu, và để con được buồn, giận mà không vội an ủi. Nói rõ những gì sẽ không thay đổi, như cả nhà vẫn ở cùng nhau. Hẹn con có gì lo cứ hỏi bất cứ lúc nào.
Con không chịu chuyển trường thì phải làm sao?
Coi phản ứng của con là nỗi buồn mất mát, không phải chống đối. Lắng nghe lý do của con, tìm những phần thương lượng được như thời điểm chuyển hay cách giữ liên lạc với bạn cũ. Nếu con đưa ra lý do mới quan trọng, hãy cân nhắc thật.
Trẻ mất bao lâu để quen trường mới?
Mỗi trẻ một khác; nhiều trẻ cần vài tuần tới một học kỳ. Nếu sau thời gian dài con vẫn buồn bã, ăn ngủ kém hay không muốn đi học, nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và chuyên gia tâm lý học đường.
