Họp gia đình có tiếng nói của trẻ: hỏi con muốn gì cuối tuần

Họp gia đình có tiếng nói của trẻ là một buổi ngồi lại ngắn, đều đặn, nơi mọi người trong nhà kể cả con nhỏ được nói ra điều mình muốn cho cuối tuần, kỳ nghỉ, việc chung, và cùng chọn. Để buổi họp có ích, giữ nó ngắn (khoảng hai mươi tới ba mươi phút), vui, có lượt nói cho từng người, nói rõ trước phần nào trẻ được góp ý và phần nào bố mẹ quyết, và nhất là làm thật ít nhất một điều con đề xuất.

Họp gia đình từ đâu ra

Ý tưởng "hội đồng gia đình" (family council) được nhà tâm lý học Rudolf Dreikurs, người theo trường phái Alfred Adler, cổ vũ trong cuốn Children: The Challenge (1964): một buổi gặp đều đặn, mỗi thành viên có tiếng nói ngang nhau để bàn chuyện chung. Về sau, Jane Nelsen phát triển trong loạt sách Positive Discipline (lần đầu năm 1981), với các bước như bắt đầu bằng lời cảm ơn nhau, bàn từng việc trong danh sách, và kết thúc bằng một hoạt động vui.

Không cần theo đúng sách. Nhiều gia đình Việt đã có dạng tương tự: bữa cơm tối thứ sáu bàn chuyện về quê, hay buổi tối cả nhà ngồi tính kỳ nghỉ hè. Điều khác biệt chỉ là cố tình chừa chỗ cho trẻ được nói.

Vì sao nên cho trẻ có tiếng nói

• Trẻ tập nói ra mong muốn trong môi trường an toàn, nơi được nghe chứ không bị cười.
• Trẻ tập nghe mong muốn của người khác: bố muốn nghỉ ngơi, mẹ muốn về thăm bà, em muốn đi công viên.
• Trẻ thấy cách thoả hiệp: không ai được hết, nhưng mỗi người được một phần.
• Trẻ giữ cam kết tốt hơn khi chính mình góp ý ra kế hoạch.
• Bố mẹ biết thêm những điều con thích, con lo mà ngày thường không có dịp hỏi.

Một buổi họp mẫu: hai mươi lăm phút

Nên có một tờ giấy dán ở tủ lạnh suốt tuần, ai có đề tài muốn bàn thì ghi vào. Trẻ chưa biết viết có thể vẽ.

Hỏi con muốn gì cho cuối tuần, kỳ nghỉ

Đề tài dễ bắt đầu nhất là cuối tuần và kỳ nghỉ, vì có nhiều lựa chọn và ít rủi ro. Vài cách hỏi giúp con nói được:

1. Mỗi người nói một điều nhất định muốn và một điều không muốn. "Con muốn đi bơi. Con không muốn đi siêu thị cả buổi."
2. Đưa sẵn khung: "Cuối tuần này mình có một buổi sáng chủ nhật và chiều thứ bảy. Ai có ý gì?"
3. Cho trẻ nhỏ chọn bằng hình: vài tấm ảnh công viên, nhà bà, bể bơi, thư viện, để con chỉ.
4. Bỏ phiếu bằng hạt đậu hay hình dán: mỗi người ba hạt, đặt vào ý mình thích. Có thể dồn cả ba vào một ý.
5. Thay phiên quyền chọn: tuần này con lớn chọn hoạt động chính, tuần sau con nhỏ, tuần sau nữa bố mẹ.

Với kỳ nghỉ dài, có thể cho con nhiệm vụ cụ thể: tìm hiểu một điểm đến, đề xuất một món ăn địa phương muốn thử, chuẩn bị danh sách đồ mang theo của mình.

Nói rõ phạm vi để không hứa suông

Buổi họp chỉ có ý nghĩa nếu con tin ý mình thật sự được tính tới. Muốn vậy, bố mẹ phải trung thực về phạm vi:

• "Đi biển hay đi núi thì bố mẹ đã chốt vì liên quan tới ngày nghỉ của bố. Nhưng ở đó làm gì mỗi ngày thì cả nhà cùng chọn."
• "Ngân sách cho cuối tuần này là chừng này. Ai có ý gì trong khoảng đó?"
• "Chuyện giờ đi ngủ không đem ra bỏ phiếu, nhưng con có thể đề xuất điều chỉnh vào tối thứ bảy."

Đừng đưa ra bỏ phiếu những việc bố mẹ không định làm theo kết quả. Một lần con thắng phiếu rồi bị gạt đi sẽ làm con mất lòng tin vào cả buổi họp.

Giữ buổi họp không thành buổi phê bình

Lỗi phổ biến là biến họp gia đình thành dịp bố mẹ kể tội con: điểm kém, phòng bừa, cãi lời. Trẻ sẽ sợ và tìm cách tránh họp. Vài nguyên tắc:

• Họp không phải để phạt. Chuyện kỷ luật riêng của một đứa con nên nói riêng.
• Mọi người có lượt nói ngang nhau, có thể dùng một vật nhỏ chuyền tay: ai cầm thì nói, người khác nghe.
• Không ngắt lời, không chê ý kiến: "Ý đó lạ quá" có thể làm con không dám đề xuất nữa. Có thể hỏi thêm: "Con nghĩ làm thế nào?"
• Bố mẹ cũng nói mong muốn của mình, kể cả mong muốn được nghỉ: "Chủ nhật bố muốn ngủ tới tám giờ." Trẻ học rằng người lớn cũng có nhu cầu.

Khi trẻ lớn không muốn tham gia

Tuổi teen có thể thấy họp gia đình "trẻ con". Có thể điều chỉnh: họp ngắn hơn, ít thủ tục hơn, ngồi ở quán ăn con thích, cho con làm người dẫn buổi, hoặc chỉ họp khi có việc lớn như chuẩn bị chuyến đi. Quan trọng là con biết ý kiến của mình vẫn được mời, và không bị ép phải có mặt bằng mọi giá.

Khi ý muốn của các con chọi nhau

Nhà nhiều con, buổi họp hay gặp cảnh: anh muốn đi xem phim, em muốn đi công viên, cả hai không nhường. Vài cách giúp không thành cãi nhau:

• Làm cả hai, chia thời gian: sáng công viên, chiều phim, nếu được.
• Thay phiên: tuần này ý của anh, tuần sau ý của em, ghi lên lịch để không ai phải nhớ.
• Tìm điểm chung: hỏi mỗi đứa thích gì ở lựa chọn của mình. Anh thích phim vì được ăn bỏng ngô, em thích công viên vì được chạy. Có khi một chỗ có cả hai thứ.
• Bố mẹ không chọn phe: nói lại ý của cả hai bằng lời trung lập, rồi để các con tự đề xuất cách giải quyết trước.

Trẻ học được nhiều nhất ở chính những lúc này: mong muốn của mình quan trọng, mong muốn của anh chị em cũng quan trọng, và có cách để cả hai đều được tính tới.

Áp dụng được ngay

1. Chọn một buổi tối trong tuần này và tổ chức buổi họp đầu tiên chỉ mười lăm phút, đề tài duy nhất là cuối tuần tới.
2. Mở đầu bằng lời cảm ơn: mỗi người nói một điều vui về một người khác.
3. Mỗi người nói một điều muốn và một điều không muốn cho cuối tuần.
4. Làm thật ít nhất một ý của con, rồi nhắc lại ở buổi họp sau.
5. Dán một tờ giấy ở tủ lạnh để ai có đề tài thì ghi hoặc vẽ vào.