Những mong muốn trẻ ít khi nói thành lời thường không phải đồ chơi hay quà, mà là được bố mẹ chơi cùng, được nghe hết câu, được nhìn vào mắt khi kể chuyện, được bố mẹ có mặt mà không cầm điện thoại. Trẻ không nói ra vì không biết diễn tả, vì nghĩ bố mẹ bận, hoặc vì đã quen bị ngắt lời. Bố mẹ có thể nhận ra những mong muốn ấy qua hành vi: con bám theo, con kể đi kể lại, con làm nũng, con quậy đúng lúc bố mẹ đang dùng điện thoại.
Vì sao những mong muốn này hay bị bỏ qua
Mong muốn vật chất dễ nói: "Con muốn cái xe". Mong muốn về sự chú ý thì khó hơn nhiều. Trẻ nhỏ không có câu "con muốn bố dành cho con hai mươi phút trọn vẹn mà không nghĩ tới việc khác". Thay vào đó, con nói bằng hành vi:
| Hành vi thường gặp | Mong muốn có thể ở phía sau |
|---|---|
| Kéo áo, gọi "mẹ ơi, mẹ ơi" liên tục khi mẹ đang nói chuyện điện thoại | Được mẹ chú ý, được quan trọng hơn cái điện thoại |
| Kể một chuyện lặp đi lặp lại | Được nghe hết câu, được bố mẹ phản hồi |
| Làm nũng, đòi bế dù đã lớn | Được gần gũi, nhất là khi có em mới |
| Quậy phá đúng lúc nhà có khách | Không bị quên giữa đám người lớn |
| Hỏi "bố chơi với con không?" rồi tự trả lời "thôi, bố bận" | Muốn được chơi cùng nhưng đã quen bị từ chối |
| Tuổi teen ngồi lì ở phòng khách khi bố mẹ ở đó, dù không nói gì | Muốn ở gần, chờ một cơ hội để nói chuyện |
Đọc bảng này không phải để tự trách. Bố mẹ nào cũng bận, cũng mệt. Mục đích là để nhận ra rằng có những mong muốn rất lớn của con có thể đáp ứng bằng những việc rất nhỏ.
Được chơi cùng: vì sao quan trọng
Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard (Center on the Developing Child) dùng hình ảnh "giao – đáp" (serve and return) để mô tả những tương tác qua lại giữa trẻ và người chăm sóc: trẻ phát ra một tín hiệu (chỉ tay, bập bẹ, đưa đồ), người lớn đáp lại, rồi trẻ đáp tiếp. Theo trung tâm này, những vòng giao – đáp ấy là nền tảng cho sự phát triển của não bộ ở những năm đầu đời.
Lớn hơn, chơi cùng con vẫn có ý nghĩa: đó là lúc con được dẫn dắt, được bố mẹ theo ý mình, điều hiếm hoi trong một ngày mà phần lớn thời gian con phải làm theo người lớn. Một số phương pháp hỗ trợ cha mẹ, như liệu pháp tương tác cha mẹ – con (Parent-Child Interaction Therapy), có phần dành riêng cho việc người lớn chơi theo sự dẫn dắt của trẻ trong vài phút mỗi ngày.
Thời gian đặc biệt: mười lăm phút mỗi ngày
Nhiều chuyên gia nhi khoa gợi ý một thói quen gọi là "thời gian đặc biệt" (special time): mỗi ngày một khoảng ngắn, khoảng mười tới hai mươi phút, bố hoặc mẹ dành riêng cho một đứa con. Vài nguyên tắc:
- Con chọn hoạt động (trong giới hạn an toàn): xếp hình, vẽ, nặn đất, đá bóng, đọc truyện.
- Bố mẹ theo con, không dạy, không sửa, không biến thành giờ học.
- Không điện thoại. Để máy ở phòng khác.
- Có tên gọi và giờ cố định, như "giờ của Bin với mẹ" sau bữa tối. Con biết chắc chắn nó sẽ đến.
- Không lấy đi để phạt. Đây là thời gian con được có, không phải phần thưởng.
Nhà nhiều con thì mỗi đứa có giờ riêng, dù ngắn hơn. Trẻ rất quý cảm giác có bố mẹ cho riêng mình.
Được nghe hết câu
Trẻ kể chuyện chậm, lan man, hay ngắt quãng để tìm chữ. Người lớn bận thường cắt ngang: "Rồi, mẹ biết rồi", "Nói nhanh lên con", hoặc trả lời trước khi con kể xong. Với trẻ, mỗi lần như vậy là một lần thấy chuyện của mình không quan trọng.
Vài cách giúp con được nghe hết câu:
- Dừng việc đang làm, nhìn con. Nếu không thể dừng, nói rõ: "Mẹ đang nấu dở, năm phút nữa mẹ ngồi nghe con kể hết nhé." Và giữ lời.
- Chờ con nói xong rồi mới hỏi. Đếm thầm vài giây sau khi con dừng; nhiều khi con còn muốn nói thêm.
- Nhắc lại một chi tiết con kể: "À, bạn Tú làm đổ hộp màu của con à?" để con biết mình được nghe.
- Không vội khuyên. Hỏi "con muốn mẹ giúp gì không, hay con chỉ muốn kể?"
Với tuổi teen, những cuộc nói chuyện quan trọng thường đến vào lúc không ngờ: trên xe, lúc rửa bát, lúc khuya. Nếu con mở lời, cố gắng dừng lại nghe, kể cả khi đang mệt. Cơ hội đó có thể không quay lại sớm.
Những mong muốn thầm lặng khác
- Được bố mẹ có mặt ở những dịp của con: buổi biểu diễn văn nghệ, trận bóng của lớp, buổi họp phụ huynh. Con có thể nói "bố không cần đến đâu", nhưng thường vẫn nhìn xuống hàng ghế tìm.
- Được bố mẹ nhớ những chuyện nhỏ: tên bạn thân, món con thích, bài kiểm tra hôm qua.
- Được xin lỗi khi bố mẹ sai: mắng nhầm, hứa không giữ. Lời xin lỗi của bố mẹ dạy con rằng mình được tôn trọng.
- Được bố mẹ không so sánh với anh chị em, con nhà hàng xóm.
- Được bố mẹ vui với nhau: trẻ thường lo lắng khi bố mẹ căng thẳng, dù không nói ra.
Bố mẹ quá bận thì sao
Không cần nhiều giờ. Những khoảnh khắc ngắn nhưng trọn vẹn có giá trị hơn nhiều giờ ở cạnh nhau mà mỗi người một màn hình. Một vài thói quen nhỏ trong ngày:
- Năm phút đầu tiên khi đón con, không điện thoại, hỏi một câu cụ thể: "Hôm nay ở lớp có gì làm con cười?"
- Bữa tối không thiết bị.
- Mười phút trước khi ngủ: đọc truyện, nói chuyện, kể về ngày của nhau.
- Cuối tuần một hoạt động con chọn.
Áp dụng được ngay
- Bắt đầu "thời gian đặc biệt" từ tối nay: mười lăm phút, con chọn hoạt động, bố mẹ không điện thoại.
- Lần tới con kể chuyện, chờ con nói hết rồi nhắc lại một chi tiết con vừa kể.
- Nếu đang bận, hẹn giờ cụ thể ("năm phút nữa") và giữ đúng.
- Để điện thoại ở phòng khác trong bữa tối suốt tuần này.
- Hỏi con một câu: "Con thích nhất lúc nào bố mẹ ở cùng con?" và lắng nghe câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ cần bố mẹ chơi cùng bao lâu mỗi ngày?
Không có con số bắt buộc, nhưng nhiều chuyên gia gợi ý khoảng mười tới hai mươi phút trọn vẹn mỗi ngày, con chọn hoạt động, bố mẹ không dùng điện thoại. Đều đặn và trọn vẹn quan trọng hơn kéo dài.
Vì sao con hay quậy khi bố mẹ dùng điện thoại?
Thường vì con muốn được chú ý và cảm thấy bị điện thoại giành mất bố mẹ. Quậy là cách nhanh nhất để được nhìn tới. Dành cho con những khoảng thời gian không điện thoại cố định trong ngày thường giúp con bớt đòi chú ý theo cách này.
Làm sao biết con đang muốn được quan tâm?
Để ý những hành vi như bám theo, kể đi kể lại một chuyện, làm nũng, quậy đúng lúc bố mẹ bận, hay tuổi teen ngồi gần mà không nói gì. Đó thường là tín hiệu con muốn được ở gần và được nghe.
Bố mẹ đi làm cả ngày thì làm sao dành thời gian cho con?
Tận dụng những khoảnh khắc ngắn nhưng trọn vẹn: năm phút khi đón con, bữa tối không thiết bị, mười phút trước khi ngủ. Những khoảng nhỏ đều đặn mỗi ngày có ý nghĩa với con hơn một buổi dài thỉnh thoảng mới có.
