Những việc trong nhà nên hỏi ý ông bà trước khi quyết là những việc chạm vào đời sống hằng ngày của ông bà (sửa nhà, đổi chỗ ngủ, thay giờ cơm, đón người về ở cùng), những việc đụng tới đồ đạc, tài sản của ông bà, và những việc lớn của gia đình mà ông bà có kinh nghiệm. Hỏi không có nghĩa là phải làm theo; hỏi là để ông bà biết mình vẫn là người trong nhà, không phải người được "thông báo".
Bị "thông báo" khác với được hỏi
Thử hình dung: vợ chồng Tuấn quyết định đập bếp cũ, làm bếp mới hiện đại. Thợ đến ngày thứ hai thì bà nội mới biết. Bà không nói gì, chỉ lặng lẽ mang cái nồi đất, cái chạn bát cũ ra hiên. Mấy tuần sau, bà ít xuống bếp hẳn, bảo "bếp của các con, mẹ không biết dùng".
Cái bếp mới chẳng có gì sai. Điều làm bà buồn là bà không được hỏi, trong khi bếp là chỗ bà đứng nấu ba mươi năm. Với người già, việc bị bỏ qua trong những quyết định của nhà mình là dấu hiệu rằng vai trò của họ đang mất dần. Chuyện nhỏ cộng lại thành cảm giác lớn: "Nhà này giờ không phải nhà mình nữa."
Trong tâm lý học về tuổi già, việc được tự quyết và được tham gia vào các quyết định liên quan đến mình thường được coi là một phần quan trọng của chất lượng sống. Một thí nghiệm hay được nhắc là của Ellen Langer và Judith Rodin (1976) ở một viện dưỡng lão tại Mỹ: nhóm người già được trao thêm quyền chọn lựa trong sinh hoạt hằng ngày tỏ ra vui vẻ, năng động hơn nhóm được chăm sóc chu đáo mà không được chọn. Nghiên cứu này có quy mô nhỏ và được bàn cãi về cách diễn giải, nhưng ý chính vẫn được nhắc lại nhiều: được chọn là một nhu cầu.
Những việc nên hỏi ý ông bà
| Nhóm việc | Ví dụ | Vì sao nên hỏi |
|---|---|---|
| Thay đổi chỗ ở, chỗ ngủ | Chuyển phòng, đổi giường, đưa xuống tầng trệt | Chạm thẳng vào thói quen, sự riêng tư của ông bà |
| Sửa nhà, sắp lại đồ | Sửa bếp, dọn kho, bỏ đồ cũ | Đồ cũ thường gắn kỷ niệm; ông bà biết công năng từng chỗ |
| Nếp sinh hoạt chung | Giờ cơm, giờ tắt đèn, nuôi thêm chó mèo | Ông bà sống trong nhịp đó mỗi ngày |
| Đón người về ở cùng | Người giúp việc, họ hàng lên ở nhờ | Ảnh hưởng đến không gian và sự thoải mái của ông bà |
| Đồ đạc, tài sản của ông bà | Bán đồ, cho đồ, dùng tiền của ông bà | Là quyền của ông bà |
| Việc lớn của gia đình | Đặt tên cháu, chuyển nhà, cưới hỏi | Ông bà có kinh nghiệm, có quan hệ họ hàng, và muốn được tham gia |
| Chăm sóc sức khoẻ của ông bà | Đổi nơi khám, thuê người chăm | Đây là chuyện của chính ông bà |
Với hai dòng cuối, hỏi gần như là bắt buộc. Với những dòng trên, hỏi là cách giữ không khí trong nhà.
Hỏi thật, không phải hỏi cho có
Có kiểu hỏi chỉ là thông báo đội lốt câu hỏi: "Con định đập bếp làm lại, mẹ thấy được chứ?" khi thợ đã hẹn ngày. Người già nhận ra ngay, và kiểu hỏi này đôi khi còn tệ hơn không hỏi.
Hỏi thật có mấy đặc điểm:
- Hỏi trước khi quyết, khi vẫn còn đường đổi ý.
- Hỏi mở: "Bếp này mẹ thấy chỗ nào bất tiện nhất?", "Nếu làm lại, mẹ muốn giữ gì?"
- Thật sự dùng câu trả lời: giữ cái chạn bát cũ, để lại góc bếp củi nhỏ, đặt bồn rửa thấp hơn cho vừa tầm bà.
- Nói lại cho ông bà biết mình đã làm theo ý nào, chưa làm được ý nào và vì sao.
Nếu vợ chồng không định nghe theo, đừng giả vờ hỏi. Thà nói thật: "Chuyện này vợ chồng con đã quyết, nhưng con muốn mẹ biết trước và muốn nghe mẹ dặn gì thêm."
Khi ý ông bà khác ý con
Hỏi ý không có nghĩa là luôn làm theo. Có những việc của vợ chồng trẻ, như cách chi tiêu của gia đình nhỏ, nơi làm việc, trường học của con, mà vợ chồng có quyền quyết. Vấn đề là nói lại thế nào khi không theo ý ông bà.
- Cảm ơn ý kiến, nói cụ thể ý nào con thấy đúng.
- Nói lý do con quyết khác, ngắn gọn, không tranh luận dài.
- Giữ một phần ý của ông bà nếu có thể.
- Không để ông bà mất mặt trước người ngoài, trước cháu.
Ví dụ: "Con cảm ơn mẹ đã dặn chuyện hướng bếp. Vợ chồng con vẫn để bếp ở chỗ cũ vì đường ống nước khó đổi, nhưng con đặt lại bồn rửa theo ý mẹ cho đỡ phải cúi."
Hỏi cũng phải hợp sức ông bà
Với người già đã yếu, mau mệt, hay có biểu hiện hay quên, việc hỏi cũng cần điều chỉnh. Không hỏi một lúc quá nhiều thứ. Đưa hai ba lựa chọn cụ thể thay vì câu hỏi quá mở. Cho thời gian nghĩ, hỏi lại vào hôm sau. Dù ông bà không còn quyết được việc lớn, vẫn còn nhiều việc nhỏ ông bà chọn được: mặc áo nào, ngồi ghế nào, hôm nay ăn canh gì. Giữ những lựa chọn nhỏ ấy cho ông bà là giữ phẩm giá cho họ.
Ở chung và ở riêng: hỏi cũng khác
Khi ông bà ở chung nhà, việc hỏi ý gắn với từng ngày: bữa cơm, tiếng ồn, chỗ phơi đồ, giờ cháu học. Một cách nhiều nhà dùng là ngồi lại ngắn gọn mỗi tháng một lần, sau bữa tối, hỏi xem trong nhà có gì ông bà thấy phiền, có gì muốn đổi. Gom vào một buổi thì đỡ cảnh mỗi việc nhỏ lại thành một lần góp ý giữa bữa.
Khi ông bà ở riêng, con cái hay mắc lỗi ngược lại: coi nhà của ông bà như việc của mình. Mua đồ mới thay đồ cũ khi ông bà vắng nhà, thuê thợ sửa mà không bàn, dọn kho "cho gọn". Nhà ông bà thì ông bà là chủ. Con muốn giúp sửa sang gì, hãy hỏi như hỏi một người chủ nhà: "Bố có muốn con thay cái bình nóng lạnh này không? Bố thích loại nào?" Câu hỏi ấy thừa nhận rằng dù đã già, bố vẫn là người quyết trong nhà của bố.
Áp dụng được ngay
- Liệt kê ba việc nhà mình sắp làm trong tháng này. Việc nào chạm vào đời sống của ông bà? Hỏi trước khi chốt.
- Thử câu hỏi mở: "Nếu làm lại chỗ này, mẹ muốn giữ gì?"
- Sau khi quyết, nói lại cho ông bà biết ý nào đã được dùng.
- Để ông bà chọn một việc nhỏ mỗi ngày: món canh, giờ đi dạo, chương trình đài.
- Câu mẫu khi không theo ý: "Con cảm ơn bố. Lần này con làm khác vì…, nhưng ý bố về… con giữ lại."
Câu hỏi thường gặp
Việc gì trong nhà nên hỏi ý ông bà?
Nên hỏi những việc chạm vào đời sống hằng ngày của ông bà như chỗ ngủ, sửa nhà, nếp sinh hoạt, những việc liên quan đồ đạc, tài sản và sức khoẻ của ông bà, cùng các việc lớn của gia đình như chuyển nhà, cưới hỏi, đặt tên cháu.
Hỏi ý ông bà có phải lúc nào cũng làm theo?
Không. Có những việc của gia đình nhỏ vợ chồng trẻ có quyền quyết. Điều quan trọng là hỏi thật trước khi quyết, dùng những ý có thể dùng, và khi làm khác thì cảm ơn, nói lý do ngắn gọn, không để ông bà mất mặt.
Vì sao người già buồn khi không được hỏi ý?
Vì bị bỏ qua trong quyết định của nhà mình khiến người già thấy vai trò của họ đang mất dần. Nghiên cứu về tuổi già thường coi việc được tự quyết và được tham gia là một phần quan trọng của chất lượng sống.
Ông bà yếu, hay quên thì có cần hỏi ý không?
Vẫn nên, nhưng điều chỉnh cách hỏi: ít câu một lúc, đưa hai ba lựa chọn cụ thể, cho thời gian nghĩ. Dù không quyết được việc lớn, ông bà vẫn có thể chọn những việc nhỏ hằng ngày như món ăn, áo mặc, giờ đi dạo.
