Nói chuyện sớm về mong muốn được chăm sóc khi già yếu, ốm nặng là hỏi bố mẹ, khi bố mẹ còn khoẻ và minh mẫn: nếu một ngày không tự lo được, bố mẹ muốn ở đâu, ai chăm, điều gì quan trọng nhất, điều gì nhất định không muốn. Y học gọi việc này là lập kế hoạch chăm sóc trước (advance care planning). Nói sớm không phải là trù ẻo; nó giúp con cái không phải đoán mò vào lúc khó khăn nhất.
Vì sao nên nói khi mọi người còn khoẻ
Thử hình dung: bà Hoa tám mươi hai tuổi bị đột quỵ, nằm viện, không nói được. Ba người con đứng ngoài hành lang, mỗi người một ý. Anh cả muốn đưa mẹ về nhà mình. Chị hai muốn thuê người chăm ở nhà mẹ. Cậu út muốn chuyển lên bệnh viện lớn hơn để chữa đến cùng. Ai cũng nói "mẹ chắc muốn thế này". Không ai thật sự biết, vì chưa từng hỏi.
Cảnh ấy rất hay gặp. Lúc bệnh nặng ập tới, người cần được hỏi lại thường không còn nói được, còn người phải quyết thì đang hoảng, mệt và buồn. Những quyết định lớn — ở nhà hay vào viện, ai chăm, chữa tới mức nào — rơi vào tay con cái mà không có căn cứ, và sau đó dễ thành áy náy hoặc giận nhau rất lâu.
Lập kế hoạch chăm sóc trước là khái niệm phổ biến trong y khoa ở nhiều nước: người bệnh, gia đình và bác sĩ trao đổi sớm về giá trị, mong muốn và ưu tiên của người bệnh cho giai đoạn họ có thể không tự quyết được. Cốt lõi không phải là giấy tờ, mà là cuộc nói chuyện.
Những điều nên hỏi
Không cần hỏi hết trong một lần. Có thể chia thành nhiều buổi, mỗi lần một hai câu:
| Chủ đề | Câu hỏi gợi ý |
|---|---|
| Điều quan trọng nhất | "Nếu ốm nặng, điều gì làm bố thấy cuộc sống vẫn còn đáng sống?" |
| Nơi ở | "Nếu không tự đi lại được, mẹ muốn ở nhà mình, ở với con nào, hay ở nơi có người chăm chuyên nghiệp?" |
| Người chăm | "Bố muốn ai chăm mình những việc riêng tư như tắm rửa, vệ sinh?" |
| Người thay mặt | "Nếu mẹ không nói được, mẹ muốn con nào thay mẹ nói chuyện với bác sĩ?" |
| Mức độ chữa trị | "Bố nghĩ thế nào về việc chữa bằng mọi cách, hay ưu tiên được dễ chịu, bớt đau?" |
| Điều nhất định không muốn | "Có điều gì mẹ chắc chắn không muốn xảy ra với mình không?" |
| Những thứ nhỏ | "Lúc ốm bố muốn có gì bên cạnh: đài, ảnh, ai đến thăm?" |
Những câu về mức độ chữa trị là phần nhạy cảm nhất và cần thông tin y khoa. Gia đình nên nói chuyện với bác sĩ điều trị để hiểu các lựa chọn thực tế với bệnh của bố mẹ. Con cái không nên tự giải thích chuyện máy móc, thuốc men từ hiểu biết đọc trên mạng.
Mở lời thế nào cho đỡ ngại
Người Việt thường kiêng nói chuyện ốm nặng, chuyện chết, sợ "nói gở". Vì vậy cách mở lời rất quan trọng. Vài lối vào hay dùng:
- Từ chuyện người khác: "Hôm trước bác Tư ốm, mấy anh chị cãi nhau vì không biết bác muốn gì. Con không muốn nhà mình như thế. Mẹ có muốn kể cho con nghe mẹ muốn gì không?"
- Từ chính mình: "Con mới nghĩ xem nếu con ốm nặng thì con muốn gì, con viết ra rồi. Bố có muốn nghe không? Rồi bố kể con nghe của bố."
- Từ một dịp tự nhiên: sau lần khám định kỳ, sau sinh nhật tròn tuổi, khi bố mẹ tự nhắc chuyện "mai kia già yếu".
- Từ câu hỏi xin phép: "Có chuyện con muốn hỏi mẹ từ lâu mà ngại. Mẹ có muốn nói chuyện về lúc mình già yếu không, hay để dịp khác?"
Nếu bố mẹ chưa muốn nói, hãy dừng. Câu xin phép ở trên có sẵn đường lui. Có thể hẹn lại vài tháng sau. Ép người già nói về chuyện họ chưa sẵn sàng chỉ làm họ đóng lại.
Lắng nghe, đừng sửa
Điều khó nhất trong cuộc nói chuyện này không phải là hỏi, mà là nghe câu trả lời mình không thích. Bố có thể nói "bố không muốn vào viện, chết ở nhà cũng được". Mẹ có thể muốn ở viện dưỡng lão, trong khi con nghĩ thế là bất hiếu. Phản xạ đầu tiên là cãi lại.
Đừng cãi ngay. Hỏi thêm: "Vì sao bố muốn thế?" Thường đằng sau là một giá trị rõ ràng: không muốn con vất vả, không muốn đau đớn kéo dài, muốn được ở chỗ quen. Hiểu giá trị ấy giúp con cái về sau quyết định đúng ý bố mẹ, kể cả trong những tình huống không ai lường trước.
Laura Carstensen, qua thuyết chọn lọc cảm xúc – xã hội, cho rằng người lớn tuổi thường ưu tiên những gì có ý nghĩa cảm xúc. Trong thực tế, nhiều cụ khi được hỏi thường nói về người và nơi chốn nhiều hơn là về thuốc men: được ở gần ai, được nằm ở đâu, không muốn làm khổ ai.
Ghi lại và chia sẻ cho cả nhà
Một cuộc nói chuyện chỉ giúp được khi những người cần biết đều biết. Vài việc nên làm sau đó:
- Ghi lại bằng lời của chính bố mẹ, ngắn gọn, có ngày tháng. Đọc lại cho bố mẹ nghe xem đúng ý chưa.
- Chia sẻ cho các anh chị em, tốt nhất là có bố mẹ ngồi cùng, để không ai nghĩ đó là ý của riêng một người con.
- Nói với bác sĩ điều trị của bố mẹ trong lần khám tới, để bác sĩ biết mong muốn của người bệnh.
- Xem lại định kỳ, nhất là sau khi sức khoẻ thay đổi. Mong muốn có thể thay đổi theo thời gian, và điều đó bình thường.
Nếu gia đình muốn ghi những mong muốn này thành văn bản có giá trị pháp lý, hoặc cử người thay mặt bố mẹ trong những việc nhất định, hãy hỏi luật sư hoặc phòng công chứng về hình thức phù hợp.
Áp dụng được ngay
- Tự trả lời trước ba câu trong bảng cho chính mình. Khi đã nghĩ về mình, nói với bố mẹ sẽ tự nhiên hơn.
- Chọn một câu dễ nhất ("lúc ốm bố muốn có ai bên cạnh") để hỏi trong lần gặp tới.
- Nhắn anh chị em một tin: "Mình có nên hỏi bố mẹ chuyện này không?" để cả nhà cùng một hướng.
- Câu mẫu: "Con không muốn có ngày phải đoán xem mẹ muốn gì. Mẹ kể con nghe trước nhé, lúc nào mẹ thấy tiện."
Câu hỏi thường gặp
Lập kế hoạch chăm sóc trước là gì?
Đó là việc người cao tuổi hoặc người bệnh trao đổi sớm với gia đình và bác sĩ về giá trị, mong muốn và ưu tiên của mình cho giai đoạn có thể không tự quyết được. Trọng tâm là cuộc nói chuyện, giúp người thân và bác sĩ quyết định đúng ý người bệnh.
Hỏi bố mẹ về lúc già yếu có phải là nói gở không?
Không. Hỏi sớm, khi bố mẹ còn khoẻ, là để tôn trọng ý muốn của bố mẹ và tránh cảnh con cái phải đoán mò lúc khó khăn. Có thể mở lời nhẹ nhàng, xin phép trước và dừng lại nếu bố mẹ chưa muốn nói.
Nên hỏi bố mẹ những gì về việc chăm sóc khi ốm nặng?
Nên hỏi điều gì quan trọng nhất với bố mẹ, muốn ở đâu, muốn ai chăm, ai thay mặt nói chuyện với bác sĩ khi bố mẹ không nói được, và điều gì nhất định không muốn. Phần về mức độ chữa trị nên trao đổi cùng bác sĩ.
Bố mẹ muốn khác ý con thì làm sao?
Hãy hỏi vì sao bố mẹ muốn như vậy thay vì cãi lại. Thường đằng sau là một giá trị rõ ràng như không muốn con vất vả hay muốn ở chỗ quen. Hiểu giá trị ấy giúp con quyết định đúng ý bố mẹ về sau.
Có cần ghi lại mong muốn chăm sóc của bố mẹ không?
Nên ghi ngắn gọn bằng lời của bố mẹ, có ngày tháng, đọc lại cho bố mẹ xác nhận và chia sẻ cho anh chị em, bác sĩ. Nếu muốn có văn bản giá trị pháp lý, hãy hỏi luật sư hoặc phòng công chứng.
